دیدگاه - اکبر گنجی

نگاه آیت الله خمینی به مسئله حقوق بشر موضوع مجموعه مقالات اکبر گنجی است. او در این بخش می‌نویسد که آیت الله در مواردی برای حفظ نظام جمهوری اسلامی بعضی از اصول اسلامی را نقض کرده است.

 «وجوب دروغگویی، شرابخواری و جاسوسی برای حفظ نظام»

نزاع‌های سیاسی ایران در سال‌های اول انقلاب، نمی‌توانست از راه گفت‌و‌گو حل و فصل شود. «تسخیر قهرآمیز دولت»، اصل تنظیم کنندهٔ رفتار همگانی بود. سازمان مجاهدین خلق، با بنی صدر در یک جبهه قرار گرفت. به تعبیر دقیق‌تر، طرفین ائتلاف گمان می‌کردند که طرف دیگر را تابع خود خواهند کرد. پس از عزل بنی صدر از فرماندهی کل قوا  و ریاست جمهوری، فاز نظامی سازمان علنی شد و موج انفجار‌ها و ترور‌ها (دفتر حزب جمهوری اسلامی، نخست وزیری، دادستانی، ترور ائمهٔ جمعه و...) آغاز شد و جامعه را بیش از پیش در چنبرهٔ خشونت و سرکوب گرفتار ساخت.

آیت الله خمینی در پانزده خرداد ۱۳۶۰ طی پیامی به ملت ایران نوشت:«[گروه‌هایی چون سازمان مجاهدین خلق و گروه‌های مارکسیستی] آزادى مسلح بودن در مقابل حکومت اسلامى و آزادى در ایجاد اغتشاش را مى‏ خواهند. اینان آزادى ژ- ۳ براى نابودى اسلام و جمهورى اسلامى را مى ‏خواهند؛ و این آزادى‌‌ همان است که پیامبران و اسلام و رهبران آن، در سرتاسر تاریخ با آن به جنگ برخاسته‏‌اند و خود را فدا کرده‏‌اند، و ما نیز به حکم پیروى از آنان در صحنه هستیم. و غربزدگان آزادى به شکل غرب که حتى آزادى جنسى به حد فجیع آن و آزادى مراکز فحشا را طالبند، اسلام و جمهورى اسلامى مخالف ایده‏‌هاى حیوانى آنان است.»

پس از آغاز جنگ مسلحانهٔ سازمان مجاهدین خلق، فرار رجوی و بنی صدر به پاریس، آیت الله خمینی برای مهار فعالیت‌های تروریستی، در نوزدهم مرداد ۱۳۶۰، در دیدار اعضای انجمن اسلامی دانشجویان ایرانی در اروپا، همهٔ مردم را به جاسوسی همدیگر مکلف کرد. آیت الله خمینی فقط به این قانع نبود که مانند رژیم شاه به طور عمودی در جامعه حضور داشته باشد، او به دنبال آن بود که به طور افقی هم در همهٔ جامعه حاضر و ناظر باشد. رژیم سلطانی فقیه سالاری که او تأسیس کرد، به همین روش‌ها توانست به صورت عمودی و افقی در کل جامعه حضور داشته باشد/حضور دارد.

او گفت:«من به حسب تکلیف شرعى به همه ملت عرض مى ‏کنم که هر منزلى، این دو- سه تا منزلى که در اطراف خانه خودش است، نظر بکند ببیند چه جور مى ‏گذرد در سرتاسر ملت. وقتى مملکت مال خود شما هست و دارند بر ضد مملکت شما عمل مى ‏کنند، خودتان باید این مسائل را حل بکنید، ننشینید که دولت بکند. دولت همچو قدرتى الآن ندارد که همه در سرتاسر کشور- عرض مى‏ کنم- اطلاعات داشته باشد. خوب، شما باید جمعیت اطلاعاتى و گروه اطلاعاتى باشید. خوب، هر انسانى مى ‏تواند که بفهمد این منزل همسایه، کى‏‌ها هستند، چه مى‏ کنند، آن منزل آن طرفیش هم چه مى ‏کند. این دو- سه تا منزلى که اطراف است، شما آن را تحت نظر بگیرد، شما هم او را تحت نظر بگیرید. اگر ده روز، بیست روز، یک ماه این کار بشود که همه مردم توجه به این داشته باشند که این همسایه من چه مى کند، تو خانهٔ همسایه من کى رفت و آمد مى‏ کند، پیدا کردن یک رد پایى از این منافقین و منحرفین فوراً اطّلاع بدهند به آن کمیته نزدیک، به آن کلانترى نزدیک اطلاع بدهند که یک همچو قصه‏اى در آن منزلهاست، اگر این طور بشود زود حل مى ‏شود. این‌ها یک عده‏اى کمى هستند که بسیارشان گرفتار شدند و بسیارى از خانه‏‌هایشان از بین رفته و یک جزئى مانده و یک دسته بازی خورده‏اى که ما واقعاً متأسفیم از این. پدر و مادر‌ها توجه کنند بچه‏‌هایشان را که چه مى ‏کنند و چه‏ مى ‏گذرد، این دختر بیچاره را نگذارند که در دام این‌ها بیفتد، این پسر بیچاره را نگذارند که در دام این‌ها بیفتد، خودشان آن‌ها را نصیحت کنند و اگر نصیحت‏ پذیر نیستند معرفى کنند. یک تکلیف شرعى است، کسى که مى‏ خواهد یک مسلمان را بکشد شما باید قبل از اینکه او بکشد معرفى‏اش کنید و اگر نکنید شما شریکید در این جرم. اگر این مطلبى که من عرض مى‏ کنم و این یک تکلیف شرعى الهى است که خود مردم سرتاسر کشور، خود مردم که در هر جا هستند نظر کنند ببینند در این همسایگى با آن همسایه، آن همسایه چه مى ‏گذرد، کى رفت و آمد مى ‏کند، رفت و آمدهاى مشکوک است، رفت و آمدهاى عادى است؟ رفت و آمدهاى مشکوک را نظر بگیرند و بعد اطلاع بدهند. اگر یک مدت کوتاهى این کار بشود این عدهٔ کمى که مشغول این فساد هستند [شناسایى مى ‏شوند]... اگر مردم به این تکلیف شرعى که براى حفظ دماء مسلمین است، براى حفظ جان بندگان خداست، این مطلب را عملى کنند و خودشان نظارت کنند ببینند این منزل در آنچه مى‏ گذرد، در آن منزل چه مى‏ گذرد، در آن منزل چه مى‏ گذرد، رفت و آمد‌ها چه جورى هستند، وقتى که شناسایى کردند اگر دیدند که یک رفت و آمدهاى مشکوکى است، یک اشخاص مشکوکى در آنجا هستند، یک توطئه‏هایى در اینجا مى‏ گذرد، فوراً اطلاع بدهند به این کمیته‏‌ها، به پاسدار‌ها، به کسان دیگر و به کلانتری‌ها اطلاع بدهند. اگر یک مدت کوتاهى این کار‌ها انجام بگیرد تمام مى ‏شود.» 

این حکم کلی، اعتراض برخی از مومنان را برانگیخت که چنین تکلیفی مخالف قرآن است. مگر خانهٔ مردم قلمرویی نبود که به فرمان قرآن هیچ کس مجاز به ورود به آن نبود؟ آیا با این تکلیف شرعی، قلمرو خصوصی افراد به قلمرو عمومی همگانی تبدیل نمی‌شد که کل آن در اختیار نیروهای نظامی/انتظامی/امنیتی قرار می‌گرفت؟ آیت الله خمینی در ۲۷ مرداد ۱۳۶۰، ضمن طرح اصل اشکال، بدان پاسخ گفت:«یک بیچاره‏اى به من نوشته بود که شما که گفتید که همه این‌ها باید تجسس بکنند یا نظارت بکنند، خوب، در قرآن مى ‏فرماید که: وَ لا تَجَسَّسُوا: در کارهای پنهانی یکدیگر جستجو نکنید (حجرات، ۱۲)، راست است، قرآن فرموده است، مطاع هم هست امر خدا، اما قرآن حفظ نفس آدم را هم فرموده است که هر کسى باید لا تَقْتُلُوا انْفُسَکُمْ: خودتان را مکشید (نسا، ۲۹). این اشکال را به سید الشهدا بکنید. وقتى که اسلام در خطر است، همه شما موظفید که با جاسوسى حفظ بکنید اسلام را. وقتى که حفظ دماء مسلمین بر همه واجب باشد، اگر- فرض کنید که- حفظ جان یک نفر مسلمانى، حفظ جانش وابسته [به‏] این است که شما شرب خمر کنید، واجب است بر شما. دروغ بگویید، واجب است بر شما. احکام اسلام براى مصلحت مسلمین است، براى مصلحت اسلام است، اگر ما اسلام را در خطر دیدیم، همه‏ مان باید از بین برویم تا حفظش کنیم. اگر دماء مسلمین را در خطر دیدیم، دیدیم که یک دسته دارند توطئه مى ‏کنند که بریزند و یک جمعیت بى ‏گناهى را بکشند، بر همه ما واجب است که جاسوسى کنیم. بر همه ما واجب است که نظر کنیم و توجه کنیم و نگذاریم یک همچو غائله‏اى پیدا بشود. حفظ جان مسلمان بالا‌تر از سایر چیزهاست. حفظ خود اسلام از جان مسلمان هم بالا‌تر است. این حرفهاى احمقانه‏‌اى است که از همین گروه‌ها القا مى‏ شود که خوب، جاسوسى که خوب نیست! جاسوسى، جاسوسى فاسد خوب نیست، اما براى حفظ اسلام و براى حفظ نفوس مسلمین واجب است، دروغ گفتن هم واجب است، شراب خمر هم واجب است.»

این رویکرد بسیار مهم و قابل تأمل است. آیت الله خمینی حکومت اسلامی (نظام جمهوری اسلامی) را یکی از احکام اولیهٔ اسلام می‌داند که بر کلیهٔ احکام اولیه تقدم دارد. حفظ نظام را از اوجب واجبات می‌داند و بر این باور است که ولی فقیه (سلطان) حق دارد برای حفظ نظام کلیهٔ احکام اولیهٔ اسلام را تعطیل کند. در اینجا صراحت بیشتری به خرج داده و می‌گوید در چنان شرایطی، اگر ضرورت ایجاب کند، شرابخواری و دروغگویی و جاسوسی واجب شرعی می‌شود.

آنان که دههٔ اول انقلاب را به یاد دارند، می‌دانند که در آن دوران به همه دستور داده شد که مستأجران خود را به کمیته‌های محل اعلام کنند. هر صاحبخانه‌ای موظف بود که اگر مستأجر جدیدی می‌گرفت، فوراً موضوع را به کمیته‌های انقلاب محل زندگی خود اطلاع دهد. وقتی جاسوسی به رویه تبدیل شد، افراد فرصت پیدا کردند تا نزاع‌های شخصیشان را هم بدین ترتیب حل کنند.

به معنای این حکم توجه کنید. در واقع حکم آیت الله خمینی این است: برای حفظ نظام هر کاری مجاز و مشروع است. به عنوان مثال، فردی بازداشت شده است که در بازجویی حاضر نیست محل خانه‌های تیمی سازمان خود را افشا کند. با این فرد چه باید کرد؟ در دههٔ شصت، به حکم آیت الله خمینی افراد به شدت شکنجه می‌شدند. تنها تفاوت قصه با زمان رژیم پهلوی در این بود که رژیم جمهوری اسلامی نام جدید «تعزیر شرعی» بر آن عمل واحد نهاده بود. آیت الله خلخالی در خاطرات خود نوشته است که لیبرال‌ها «تعزیرات شرعی را جزء شکنجه به حساب» می‌آوردند.1 در رژیم پهلوی، کابل، کابل نامیده می‌شد. در رژیم جمهوری اسلامی، محسنی اژه‌ای، مصطفی‌پور محمدی، محمدی گیلانی، رازینی، فلاحیان، ری شهری و... حضور دارند که به بازجو می‌گویند متهم راست نمی‌گوید، همکاری نمی‌کند، صد ضربه تعزیرش کنید. متهم بیچاره صد ضربه شلاق یا کابل را نوش جان می‌کند، اما اسمش «تعزیر» است.

سید مهدی هاشمی به دستور مستقیم آیت الله خمینی به محمدی ری شهری توسط وزارت اطلاعات بازداشت شد.2 دیگر هیچ کس با او ارتباطی نداشت تا اعترافات تلویزیونی- باز هم به دستور مستقیم آیت الله خمینی- پخش شد.3 بعد هم در دادگاه غیر علنی محاکمه و سپس خبر اعدام او در ۶ مهر ۱۳۶۶ اعلام شد.4  بنا را بر این می‌گذاریم که کل مدعیات وزارت اطلاعات، ری شهری و فلاحیان و رازینی دربارهٔ او درست است. وقتی حقیقت اینقدر روشن بود، چرا این قدر پنهان کاری صورت گرفت؟ چرا دادگاه علنی برگزار نشد؟ چرا وکیلی دفاع از او را بر عهده نگرفت؟ چرا او را با خبرنگاران مواجه نساختند تا مستقیماً اعتراف به جرائم را از زبان خود او بشنوند؟ محمدی ری شهری در خاطرت خود به «تعزیر» او اشاره کرده بود. می‌گوید:

«او [سید مهدی هاشمی] به جرم اخیر، از سوی قوه قضائیه به تحمل هفتاد ضربه شلاق محکوم شد. متهم پیش از اجرای کامل حکم، برای افشای حقیقت اعلام آمادگی کرد. لذا از اجرای بقیهٔ حکم خودداری شد.»5

معنای «تعزیر» را اینک همه می‌دانند که چیست؟ محل نزاع، گناهکار یا بی‌گناه بودن سید مهدی هاشمی و دیگر مته‌مان نیست، محل نزاع توجیه‌های شرعی آیت الله خمینی برای حفظ نظام است که حقوق بشر را نقض می‌کند و هر عملی را برای حفظ نظام موجه می‌سازد.

آیت الله جنتی در نیمهٔ شعبان سال ۱۳۸۹ در جمکران طی سخنانی گفت:«من سندی را به دست آوردم که آمریکایی‌ها یک میلیارد دلار از طریق افراد سعودی که هم اکنون عامل آمریکا در کشور‌های منطقه هستند، به سران فتنه [سید محمد خاتمی] دادند و همین سعودی‌ها که به نمایندگی آمریکا صحبت می‌کردند، گفتند، اگر توانستید نظام را منقرض کنید، تا پنجاه میلیارد دلار دیگر را هم می‌دهیم، اما خداوند این فتنه را به دست بندگان صالحش خاموش کرد» 

این سخنان دقیقاً در راستای فرامین «امام راحل» است که می‌گفت: «حفظ نظام از اوجب واجبات است» و برای حفظ آن دروغ گفتن و جاسوسی کردن واجب شرعی است.

خطای مهلک دیگری هم در نگاه آیت الله خمینی وجود دارد. می‌گوید: «اگر ما اسلام را در خطر دیدیم، هم ه‏مان باید از بین برویم تا حفظش کنیم... حفظ خود اسلام از جان مسلمان هم بالا‌تر است». یعنی او حاضر است تا آدمیان را در پای ایدئولوژی قربانی کند. به تعبیر دیگر، ایدئولوژی مهم است، نه انسان‌ها. اما درست این است که ایدئولوژی‌ها برساخته شده‌اند تا خادم انسان‌ها باشند. آن‌ها قرار است زندگی انسان‌ها را بهتر کنند، نه نابود. همهٔ ایدئولوژی‌ها باید فدا شوند تا انسان‌ها سعادتمندانه زندگی کنند، نه اینکه همهٔ انسان‌ها نابود شوند تا یک ایده تقویت شود. این نگاه نشان می‌دهد که آدمی فاقد ارزش است. اگر آدمی مهم باشد، اسلام و مسیحیت و یهودیت و مارکسیسم و لیبرالیسم و سوسیالیسم و.. در خدمت او خواهند بود، نه آنکه انسان با پوست و گوشت و خون چون ابزاری در خدمت این ایده‌های انتزاعی باشد.

برخی بر این باورند که اگر گفته شود آیت الله خمینی به شعارها/وعده‌های پاریس باور نداشت، او به فردی دروغ گو تبدیل می‌شود. با توجه به اینکه اینان این تالی فاسد را نمی‌توانند بپذیرند، پس مدعی می‌شوند که او به سخنانی که در پاریس بر زبان جاری ساخت، باور داشت. اما این افراد توجه ندارند که آیت الله خمینی در مواقع ضروری، «دروغ گویی» را واجب شرعی می‌دانست.

چرا دوران پاریس را نباید یکی از آن مواقع ضروری به شمار آورد؟ مگر آیت الله خمینی‌ای که به پاریس رفت کسی غیر از مولف کشف الاسرار و ولایت فقیه بود؟ میان پردهٔ کوتاه پاریس چند ماه بیشتر به طول نینجامید. به محض ورود به تهران،‌‌ همان اندیشه‌هایی دنبال شد که در این دو کتاب آمده بود. منتها بعد‌ها این پروژه را بیشتر و بیشتر به پیش راند تا آنجا که دولت/حکومت/سلطان را جانشین خدا کرد. به واقع نظریه‌پرداز لویاتان بود. وقتی نظریهٔ «ولایت مطلقهٔ فقیه» را بر می‌ساخت، گفت:«حکومت می‌تواند قراردادهای شرعی را که خود با مردم بسته است، در موقعی که آن قرارداد مخالف مصالح کشور و اسلام باشد، یکجانبه لغو کند.»

او حتی به قانون اساسی مورد تأیید خود هم تعهدی احساس نمی‌کرد و به صراحت می‌آموزاند که حکومت می‌تواند یکجانبه آن را نادیده بگیرد/لغو کند/زیرپا بگذارد. سه ماه قبل از وفاتش وقتی آیت الله مهدوی کنی در همین خصوص به او اعتراض کرده بود، با ناراحتی به او چنین پاسخ داده بود:«شما می‌گوئید که انقلاب از بین برود من هیچ نگویم. من این قانون اساسی را قبول دارم، تا جایی که احساس خطر برای اسلام و انقلاب نکنم، اما اگر احساس خطر کنم نمی‌توانم ساکت بنشینم و نظاره گر نابودی اسلام و انقلاب باشم».6

حقوق بشر غربی، قابلیت‌های انسانی

همانگونه که دیده شد، آیت الله خمینی حقوق بشر را به عنوان ایده‌ای غربی نقد و رد می‌کند. طرفداران حقوق بشر را هم غربزده قلمداد می‌کند. در دهم و دوازدهم شهریور ۱۳۵۸ گفته است:

«هر قصه‏‌اى پیش می‌‏آید، قبله‏‌شان غرب است... شرقى را از شرقیت خودش تهى کرده؛ مغز غربى براىِ او گذاشته؛ و مغز غربى انگل. این دیگر در همهٔ قشر‌ها هست، همهٔ قشر‌ها یک همچو غربزدگى در آن‌ها هست، منتها کم و زیاد دارد. بعضى زیاد‌تر، بعضى کمتر» «به جاى مغز شرقى، مغز غربى نشسته است... این یک راه بود که اسلام را اصلًا از نظر مردم بیندازند؛ اسلام کهنه شده است، حالا عصر تجدد است، اسلام نباید مطرح بشود» 

رهبران جمهوری اسلامی، و دیگر کشورهای استبدادی جهان سومی، دموکراسی و حقوق بشر را ایده‌ای غربی قلمداد می‌کنند که با ارزش‌های آسیایی/آفریقایی/اسلامی تعارض دارد. مارتا نسبام پیشنهاد کرده است نظریهٔ قابلیت‌ها (capabilities theory) - که از سوی آمارتیاسن برای برابری پیشنهاد شده است- را جایگزین مفهوم حقوق بشر سازیم، برای ان که:«مفهوم قابلیت‌ها هم روشن‌تر است و هم از نظر می‌ان- فرهنگی (cross-cultural) جذاب‌تر»7

همهٔ آدمیان مستقل از تفاوت‌های تاریخی- فرهنگی- دینی؛ انسان به شمار می‌روند. شواهد تاریخی نشان می‌دهند که انسان بودن انسان‌ها در گرو قابلیتهای معینی است. انسان‌ها موجوداتی هستند که نیاز‌ها و قابلیتهایی دارند. برای زنده ماندن، به غذا، نوشیدنی، لباس، مسکن، ارتباط جنسی، سفر کردن و غیره نیاز دارند. عقل عملی یکی از قابلیتهای اساسی آدمی است که به ارزش خودگردانی (autonomy) منتهی می‌شود. این نظریه دو آستانه (threshold) برای آدمیان در نظر می‌گیرد. مطابق آستانهٔ اول، زندگی مادون حدی، زندگی انسانی نیست. مطابق آستانهٔ دوم، زندگی مادون حدی، زندگی خوب نیست. قابلیتهای اولیه بر قابلیتهای پیشرفته‌تر تقدم دارند. این نظریه، مبنای نوینی برای موجه سازی حقوق بشر پدید آورده است. این نظریه معطوف به شرایط رشد و پرورش انسانی است.

از این منظر که به موضوع نگریسته شود، غربی/شرقی یا آسیایی/اروپایی یا عربی/ایرانی کردن حقوق بشر فاقد اعتبار است. انسان از آن نظر که انسان است به قابلیت‌هایی برای «زندگی انسانی» و «زندگی خوب» نیازمند است. اگر ریشه‌های جغرافیایی اندیشه‌ها در صدق و کذب و کارآمدی و ناکارآمدی ان‌ها موثر باشد، فقط غربی بودن نیست که مسأله زاست، عربی بودن هم مسأله زا خواهد بود. اما جغرافیا حق را ناحق و کارآمد را ناکارآمد نمی‌کند.

آیت الله خمینی این مدعیات را پیش برد، چون با گفتمان مسلط آن زمان ایران سازگار بود، چون مردم به دنبال او رفتند، چون رهبری او از سوی همه پذیرفته شد، چون امپریالیسم ستیزی و غرب ستیزی سکهٔ رایج زمانه بود، چون دموکراسی و حقوق بشر ایده‌های بورژوایی/لیبرالی به شمار می‌رفت، چون لیبرالیسم بد‌ترین پدیدهٔ روی زمین بود.

پانوشت:

نقل قول‌ها از آیت الله خمینی از کتاب «صحیفه امام»

1- آیت الله حاج شیخ صادق خلخالی، خاطرات آیت الله خلخالی، اولین حاکم شرع دادگاههای انقلاب، جلد اول، چاپ نهم: ۱۳۸۴، نشر سایه، ص ۳۱۳.

2- کارنامه و خاطرات هاشمی رفسنجانی، سال ۱۳۶۵، اوج دفاع، ص ۲۹۲.

«امام به آقای ری شهری هم گفته‌اند تعقیب را شروع کنند».

3- کارنامه و خاطرات هاشمی رفسنجانی، سال ۱۳۶۵، اوج دفاع، ص ۳۶۰.

«احمد آقا آمد و گفت نظر امام این است که مصاحبهٔ آقای سید مهدی هاشمی پخش شود».

متن کامل اعترافات تلویزیونی سید مهدی هاشمی، در کتاب بالا، صص ۷۱۱- ۷۰۰ منتشر شده است.

4- کارنامه و خاطرات هاشمی رفسنجانی سال ۱۳۶۶، دفاع و سیاست، ص ۲۹۳.

«نزدیک ظهر، احمد آقا اطلاع داد که سید مهدی هاشمی را اعدام کرده‌اند».

5- محمدی ری شهری، خاطرات سیاسی، ص ۹۵

6- خاطرات آیت الله مهدوی کنی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص ۳۷۰.

7- M. Nussbaum، ۲۰۰۰: Women and Human Development: the capabilities approach. Cambridge: Cambridge University press، p۵، ۷۹، ۹۶- ۱۰۱.

محمد خاتمی در 22 آبان ۱۳۸۹ مجدداً دربارهٔ لیبرالیسم گفته است: 
 «آزادی نیاز تک تک انسان هاست ولی اینکه توجیه ذهنی و منطقی آزادی در صورت لیبرالیسم باشد آن را نفی می‌کنیم. لیبرالیسم یک نوع توجیه آزادی است. بنده معتقدم با رجوع به آموزه‌های الهی (البته در صورتی که ذهنیت‌های تاریخی زمانی - مکانی را به جای ان حقیقت نهفته در متن دین نگیریم) می‌توان لطیف‌ترین وجه آزادی را یافت و گرفت، بی‌آنکه در بند لیبرالیسم گرفتار شویم.»

دیدگاه - اکبر گنجی

در بخش هشتم مجموعه مقالات حقوق بشر در نگاه آیت الله خمینی، اکبر گنجی در مورد رفتار حکومت انقلابی با مخالفان نوشته است.

دیدگاه - اکبر گنجی

اکبر گنجی در بخش هفتم یادداشت‌هایش به مرور دیدگاه‌های آیت‌الله خمینی در زمینه حقوق اقلیت‌ها و آزادی بیان پرداخته است. تاکیدها در متن از نویسنده است.

حقوق اقلیت‌ها

حقوق اقلیت‌های قومی و مذهبی و جنسی، یکی از ارکان حقوق بشر کنونی است. جوامع دموکراتیک، علاوهٔ بر رعایت حقوق اکثریت، حقوق اقلیت‌ها را هم رعایت می‌کنند. به عنوان مثال، فدرالیسم یکی از راه‌های رعایت حقوق اقلیت‌های قومی است. آیت الله خمینی با این پرسش مواجه شد که در جمهوری فقیه سالار، حقوق اقلیت‌ها چگونه رعایت و تأمین خواهد شد؟

پاسخ‌های او وعده‌هایی است برنیامدنی. مدعای او این است که اسلام هیچ‌گاه پیاده نشده است، اگر اسلام ناب محمدی پیاده شود، دیگر با مسألهٔ اقلیت‌های قومی مواجه نخواهیم بود. اقلیت‌های مذهبی با سایر افراد کشور در کلیهٔ حقوق و قوانین مشترک هستند. اسلام فرقی بین کرد، ترک، لر، ترکمن، بلوچ، عرب و فارس قائل نیست. زبان ملاک جدا کنندهٔ افراد از یکدیگر نیست. بیگانگان به دنبال به جان هم انداختن مسلمین از طریق علم کردن نزاع‌های قومی هستند. مسلمان‌ها اکثر جمعیت جهان را تشکیل می‌دهند و از نظر منابع طبیعی در موقعیت بسیار خوبی قرار دارند. قدرت‌های جهانی می‌دانند که اگر اسلام تحقق پیدا کند، همهٔ آن‌ها نابود خواهند شد. به همین دلیل عرب و عجم و ترک و بلوچ را به جان هم می‌اندازند و روحیات ناسیونالیستی را تحریک می‌کنند. برادری اسلامی هرگونه جدایی قومی- زبانی را مرتفع می‌سازد.

حکومت‌های سلطنتی حاکم بر ایران از طریق ظلم و بیداد، تبعیض بین مرکزنشینان و مردم مستقر در استان‌ها ایجاد کرده‌اند. حکومت اسلامی این تبعیض‌ها را از بین خواهد برد. در صدر اسلام وقتی میان علی بن ابی طالب و یک ذمی یهودی اختلاف ایجاد شد، قاضی منصوب حضرت علی او را احضار کرد و علی اجازه نداد بین او و یهودی فرق قائل شود:

«اگر یک همچو حکومتى پیدا بشود، من مطمئنم که این صحبتهاى حق من و حق تو از بین خواهد رفت. براى اینکه همه یک روال‏اند. همه یک جور حق دارند... بدانید آن روزى که حکومت اسلامى پیدا شد، کرد‌ها هم مى ‏گویند هر که مى‏ خواهد بیاید. فارس‌ها هم مى‏ گویند هر که مى ‏خواهد حاکم بشود. عرب هم همین را مى ‏گوید. همه همین را مى ‏گویند.»

اگر حکومت بین شهر‌ها فرق نگذارد، مسئلهٔ قومی هم وجود نخواهد داشت. حاکم اسلامی مکلف است که بین شهر‌ها فرق قائل نشود. اگر مطالبات اقوام با مصالح مملکت و استقلال کشور منافات نداشته باشد، آن‌ها را خواهیم پذیرفت. رهبر که خوب باشد، مسائل حل و مشکلات رفع خواهد شد. فدرالیسم جوامع غربی در جوامع اسلامی که مبنایش برادری و برابری است، زمینه‌ای نخواهد داشت.

 آزادی بیان و عقیده

آزادی بیان یکی از حقوق بشر و از انواع آزادی‌های مورد نیاز برای برساختن رژیم دموکراتیک است. آیت الله خمینی انتقاد از اسلام، نظام جمهوری اسلامی و آنچه خود درست تشخیص می‌داد را تحمل نمی‌کرد.

آیت الله خمینی آزادی در چارچوب اسلام را به رسمیت می‌شناخت و هر نوع آزادی مغایر با چارچوب‌های اسلام فقاهتی را «غربی» و «غربزدگی» قلمداد می‌کرد. آیت الله خمینی به یک نکته باور عمیق داشت و آن این بود که «مردم/ملت ایران اسلام را می‌خواهند». هیچ آرمان و ایده‌ای (دموکراسی، جمهوری، آزادی)، هر قدر مهم، اگر مستقل از اسلام باشد، ارزشی ندارد و مردم آن را نمی‌خواهند. رأی چنین مردمی میزان است. به تعبیر دیگر، میزان رأی مردمی است که اسلام را می‌خواهند و کار را به دست متخصصان اسلام (فقیهان) می‌سپارند و فقیه سالاری برپا می‌کنند. آزادی عقیده/بیان هم در همین چارچوب معنادار است. آیا مردم آزاد هستند حکم فقهی قصاص را انکار کنند؟ پاسخ آیت الله خمینی روشن بود. وقتی جبههٔ ملی چنین کرد، آیت الله خمینی حکم ارتداد آن‌ها را صادر کرد. در سوم آبان ۱۳۵۸ در دیدار بانوان شاغل در روزنامهٔ کیهان، خطاب به آن‌ها گفت:

«آقایانى که اسم از «آزادى» مى ‏آورند، چه آقایانى که داخل در مطبوعات هستند و چه قشرهاى دیگرى که فریاد از آزادى مى‏ زنند، این‌ها آزادى را درست بیان نمى ‏کنند، یا نمى ‏دانند... در قانون اساسى زمان سابق [قانون اساسی مشروطه] هم این معنا که هر چه بر خلاف قانون اسلام باشد قانون نیست و قانون باید موافق با قوانین اسلام باشد، هست. و هر قانونى که در ایران، قانون اساسى که در ایران بخواهد قانونیت داشته باشد، نمى ‏تواند قانونى باشد که بر خلاف گفتهٔ پیغمبر اسلام، بر خلاف گفته قرآن باشد. پس آزادى- که گفته مى ‏شود که مطبوعات آزادند، بیان آزاد است- معنایش این نیست که مردم آزادند که هر کارى مى خواهند بکنند... اینهایى که فریاد از آزادى مى‏ زنند، این‌ها غربزده‏اند؛ آزادى غربى مى‏ خواهند. این‌ها که دم از دمکراتیک مى ‏زنند، این‌ها‌‌ همان دمکراتیک غربى را مى‏ خواهند، آزادى غربى را مى ‏خواهند؛ یعنى بى ‏بند و بارى. در غرب هر چه شده است، ما هم باید تَبَع آن‌ها باشیم! این‌ها جزو غربزده‏‌ها هستند. روزنامه‏‌ها آزادند مطالب بنویسند، مسائل بنویسند اما آزاد هستند که اهانت به- مثلًا- مقدسات مردم بکنند؟! آزادند که فحش به مردم بدهند!؟ آزادند که تهمت به مردم بزنند؟! همچو آزادى نمى‏ تواند باشد... ملت ما این همه زحمت کشیدند و این همه خون دادند و این همه گرفتارى پیدا کردند و این همه فریاد زدند، این‌ها براى اسلام این کار‌ها را کردند. اسلام را مردم مى ‏خواهند. اگر ما اسلام نداشتیم الآن هم‌‌ همان معانى سابق بود. مردم [می‌خواهند] یک دمکراسى غربى باشد؟ یک آزادى مثل شوروى باشد؟ یک آزادى مثل- مثلًا- امریکا باشد؟ یا اسلام را مى ‏خواهند این‌ها؟ اگر اسلام نبود، همه اینهایى که دارند مى ‏گویند آزادى آزادى- همه اینها- یا در اروپا باید زندگى بکنند یا در بیغوله‏‌ها! اسلام این‌ها را از بیغوله‏‌ها بیرون آورد و از خارج کشور آورد به داخل. حالا که آورده، باز حرفهایى مى‏ زنند که مسیرْ مسیر اسلام نیست. این کارى که اسلام کرد این بود که شما‌ها را آزاد کرد، شما‌ها را از حبس‌ها بیرون آورد، شما‌ها را از تبعیدات برگرداند. شماهایى که رفتید در خارج نشستید و تماشا کردید تا خون مردم ریخته شد، حالا فرصت به دستتان آمد و آمدید به ایران. همچو کرد که شما حالا آزاد شدید لکن آزادى که بر ضد اسلام صحبت کنید! آزادى که بر ضد‌‌ همان که شما را آزاد کرده است بحث بکنید! آزادیى که همه چیز بگویید الّا اسلام! همهٔ حرف‌ها را بزنید، همه چیز خوب است لکن از اسلام صحبت نشود! اگر یک کسى از اسلام صحبت مى ‏کند به او حمله بکنید! این حرف‌ها نیست در کار. مطبوعات و کلیه [نشریاتى‏] که در یک کشورى هست به خدمت ملت باید باشد، براى یک ملتى باید آموزنده باشد، مسیر ملت را باید روشن کند؛ نه اینکه بر خلاف مسیر ملت عمل بکند. هرجا و هر روزنامه‏اى، هر مطبوعاتى، و هر چه که از این رسانه‏هاى- به اصطلاح- تبلیغاتى هست، همه این‌ها باید مسیرشان‌‌ همان مسیر ملت باشد و تخلف از این نکنند. این، هم بر صلاح خودشان است، هم بر صلاح کشور است، و هم موافق با قوانین موضوعه در یک کشور... من یک هشدارى مى‏ دهم به روزنامه‏ نویس‌ها، به رادیو و تلویزیون، به جمعیتهایى که هر کدام حالا پیدا شدند، به همهٔ جمعیت‌ها. این یک هشدارى است به اینکه همهٔ جمعیت‌ها... فقط مسأله این نبود که ما آزادى مى‏ خواهیم، آزادى منهاى اسلام را نمى ‏خواهد دولت ایران، ملت ایران؛ ملت ایران اسلام را مى ‏خواهد.»

در پاریس، «جمهوری»، «جمهوری فرانسوی» بود. در تهران به «جمهوری فقیه سالار» تبدیل شد. در پاریس، «آزادی عقیده/بیان» به طور «مطلق» تأیید گردید و گفته شد که مشابه‌‌ همان رویهٔ جهان کنونی است. اما در تهران آزادی عقیده/بیان به سبک اروپایی، غربزدگی و استعمار نامیده و رد شد. او کوچک‌ترین تفاوت/انتقاد را سرنیزه و مسلسل علیه اسلام قلمداد می‌کرد و می‌گفت این روشنفکران/آزادیخواهان نمی‌دانند که آزادی چیست؟ آزادی از نظر او یعنی اسلام و احکام فقهی. اسلام/احکام فقهی همه را «آزاد» کرده اند/می‌کنند.

آیت الله خمینی در سوم آذر ۱۳۵۸ در جمع پرسنل کمیته انقلاب اسلامی قزوین، خطاب به آن‌ها گفت: «به این زودی‌ها ما نمى ‏توانیم این قشرهاى روشنفکر و این قشرهاى» آزادى «طلب را از آن محتوایى که در [مغز]شان پنجاه سال، سى سال، بیست سال تزریق شده است و تهى کردند خودشان را از خودشان، خودشان از خودشان غافل شدند، به این زودى، نمى‏ شود اصلاحشان کرد... وقتى هم که آزادى مى ‏خواهیم‏ یک آزادى غربى مى ‏خواهیم؛ ما باید غربى باشیم؛ یک آزادى مى ‏خواهیم که‌‌ همان شبیه آزادى غرب باشد. این معنا به این زودى از توى مغزهایى که شستشو شده است، چهل- پنجاه سال، بیست- سى سال و به جاى مغز ایرانى مغز اروپایى آمده است، به جاى فکر ایرانى فکر غربى جانشین آن شده است- این- به این زودى نمى‏ شود رفعش کرد. این محتاج به یک طول مدتى است که فرهنگ یک فرهنگ مستقل؛ نه یک فرهنگ استعمارى که آن‌ها براى ما دیکته کردند. آن‌ها براى ما دیکته کردند. فرهنگ ما را طورى کردند که ما همه چیزمان الآن عوض شده؛ غربى شده، وقتى هم حرف مى ‏زنیم حرفمان غربى است. وقتى اسم خیابان مى‏ گذاریم اسم خیابانهاى غرب را مى گذاریم؛ اسم اشخاص غربى را مى ‏گذاریم... تعارف‌هایمان هم با هم تعارف غربى است. آداب و معاشرتمان هم، با هم معاشرت غربى است... ما از سرنیزه‏‌ها و مسلسل‌ها و این‌ها فارغ شدیم، سر قلم‌ها حالا بر ضد ماست. قلم‌ها به جاى نیزه‏‌ها آمده است! مقاله‏‌ها به جاى مسلسل‌ها، حالا به روى اسلام بسته شده است. الآن ما گرفتار سرنیزه نیستیم، ما گرفتار قلم هستیم، اهل قلم؛ ما گرفتار روشنفکر‌ها هستیم. ما گرفتار آزادیخواه‌ها هستیم که آزادى را نمى ‏دانند چى است! یعنى چه آزادى؟ ما الآن گرفتار این‌ها هستیم و من امیدوارم‏ که بیدار بشوند- یک وقت ملت ما-؛ یکوقت آزادیخواههاى ما هم بیدار بشوند؛ از این غربى بودن بیرون بیایند.»

در سخنرانی مورخ ۲۳ خرداد ۱۳۵۸ برای بازاریان تهران، تفسیر تازه‌ای از آزادی ارائه می‌کند. آیت الله خمینی قبلاً نمی‌توانسته برای مردم سخنرانی کند. اینک رژیم شاه سرنگون شده، مردم به نزد او می‌روند و وی آزادانه برای آن‌ها سخنرانی می‌کند. اما آزادی این نیست که اسلام شما را آزاد کند (این مدعا که مردم اسلام را می‌خواستند/می خواهند یک چیز است، این مدعا که اسلام مردم را آزاد کرد یک چیز دیگر. دومی اگر هم معنایی داشته باشد، از اولی قابل استنتاج نیست) و شما آرای خودتان را آزادنه بیان کنید، حتی اگر مخالف اسلام باشد. آزادی محدود و مقید است به رعایت احکام فقهی. آزادی‌های غربیان (شراب خواری، قمار، فحشا، که بر مبنای احکام فقهی مسلمین حرام است)، آزادی نیست. آزادیی که به نفی احکام شریعت بینجامد، مجاز نیست.

او می‌گوید: «ما الآن از قید و بندى که رژیم سابق داشت آزاد هستیم؛ و لهذا آزادانه شما پیش ما آمدید و سابقاً نمى‏ توانستید؛ و ما هم آزادانه با شما صحبت مى‏ کنیم، و شما هم با ما صحبت مى ‏کنید؛ لکن ما با این آزادى باید چه بکنیم؟ آیا حالا که آزاد هستیم دیگر تمام قید و بند‌ها را کنار بگذاریم؟ به مجرد اینکه آزاد شدیم هر چه مى ‏خواهیم بگوییم؟ هر چه مى ‏خواهیم بنویسیم؟! هر کارى مى ‏خواهیم بکنیم؟ این است معناى آزادى که در جمهورى اسلامى است، که قید‌ها و بند‌ها دیگر برداشته باید بشود؟ هر کس هر چه مى ‏خواهد بگوید؟ یا نه، آن آزادى که اسلام به ما داده است، حدود دارد آزادى... آزادى این نیست که قلم را بردارید و هر چه دلتان مى‏ خواهد بنویسید، و لو بر ضد اسلام باشد، و لو بر ضد قانون باشد... آزادى در اسلام در حدود قوانین اسلام است. آن چیزى که خدا فرموده است نباید بشود، شما آزاد نیستید که‏ اقدام کنید به آن. همچو آزادى نیست که کسى بخواهد قمار کند، بگویند» آزاد است، خودش مى ‏داند «بله، اگر چنانچه آزادى دمکراتیک بود و جمهورى، جمهورى دمکراتیک بود، آن آزادی‌ها به حسب قاعده‏اش هست... این‌ها که جمهورى دمکراتیک مى ‏خواهند این را [فحشا، قمار، شراب، تریاک، هروئین، و...] مى خواهند. یک همچو آزادى را مى‏ خواهند.»

همین موضوع در سخنرانی دیگری تکرار می‌شود. آیت الله خمینی پنج ماه پس از پیروزی انقلاب، در بیست و سوم تیر ۱۳۵۸، طی یک سخنرانی به مقایسهٔ آزادی در رژیم شاه و رژیم جدید می‌پردازد. می‌گوید، ایران زمان شاه:«یک حبسى بود مملکت ما که ۳۵ میلیون جمعیت توى حبس بودند! نه یک مطبوعات ما آزاد بود- یک کلمه نمى ‏توانستند بنویسند- نه رادیو آزاد بود- یک کلمه نمى‏ توانستند خلاف بگویند، همه‏اش دیکته بود! از طرف سازمان امنیت درست مى ‏کردند و دست این‌ها و از طرف بالاتر‌ها هم درست مى ‏کردند و دست آن‌ها هم مى ‏دادند... آزادى به این معنا که مردم در انتخابشان آزاد باشند، در اقوالشان آزاد باشند، مطالبى که دارند بتوانند بگویند، هیچ اصلًا نبود».

اما ایران کنونی، مخالفان با «قلمهای مسموم»، «مزخرفات خودشان را می‌گویند». او می‌گوید: «همین حالایش هم از همهٔ آن‌ها بهتر است. دلیلش این است که ما اشخاص مختلف که آن روز نمى‏ توانستیم در یک مجمعى، در یک مجلسى، با هم مجتمع بشویم، اگر شما مى ‏آمدید اینجا وقتى بیرون مى ‏رفتید باید بروید حبس، الآن آزاد نشسته‏اید، قلم‌ها هم آزاد است. حتى آنهایى که بر خلاف نهضت هم هستند، به آن‌ها حرفى نمى‏ زنند، دارند مى‏ نویسند و مى‏ گویند، و مزخرفات خودشان را مى ‏گویند... قلمهاى مسموم هى مى‏ گویند چه شد، چه شد. چى مى خواهید بشود آقا.»

آیت الله خمینی، انتقاد را نیش مار و عقرب قلمداد می‌کرد. بعد هم تهدید می‌کرد اگر احساس وظیفه بکند، به هر کس هر چه داده، پس خواهد گرفت. معنای دیگر این تهدید این بود که من به روزنامه‌ها آزادی داده‌ام و هر وقت دلم بخواهد آن را پس می‌گیرم. در پانزدهم بهمن ۱۳۵۹، طی سخنانی گفت:این روزنامه‏هایى که هر کدام به جان هم افتاده‏اند و یک راهى را دارند باز مى ‏کنند براى انتقاد از کشور، براى انتقاد از جمهورى اسلامى، براى انتقاد از گروه یا اشخاص، این‌ها شیاطینى هستند و قلم‌ها در دست شیاطین است، خودشان توجه ندارند. روزنامه‏‌ها و مطبوعات باید در خدمت این ملت و در خدمت اسلام باشند. باید همه با هم با برادرى رفتار کنند. اگر انتقاد دارند، انتقاد برادرانه داشته باشند؛ مصلحت گویى باشد. اگر روزنامه‏‌ها، تبلیغات، همهٔ این‌ها در این معنا با هم متحد بشوند که قلم‌هایشان و گفتارشان گزنده نباشد، مثل عقرب نباشد؛ شما بدانید که زبان انسان اگر گزنده شد و از عقرب گزنده‏‌تر شد، در آن عالم به صورت یک عقرب گزنده بیرون مى ‏آید. و آنهایى که دیگران را تضعیف مى ‏کنند و غیبت دیگران را مى ‏کنند زبان‌هایشان در روز قیامت به قدرى بلند مى‏ شود که مردم از روى آن زبان‌ها مى ‏گذرند. امروز هم مطلب این است که مثل مار و عقرب هم را مى ‏گزند. و خودشان نمى ‏فه‌مند، یا مى ‏فه‌مند و مى ‏خواهند بگزند. خدا نکند که بفه‌مند! خدا نکند که دانسته این‌ها تضعیف کنند این کشور را. خدا نکند که روزى پیش بیاید که من احساس وظیفه بکنم. من به آن‌ها نصیحت مى ‏کنم که آرام باشید! به آن‌ها نصیحت مى ‏کنم که یکدیگر را نگزید. پنجه به روى هم نزنید. همه با هم این کشور را به پیش ببرید. اختلاف سلیقه‏‌ها را در یک محیط خوب، برادرانه حل کنید. نگذارید که احساس وظیفه بشود. اگر احساس وظیفه بشود، من به هر کس هر چه دادم پس مى‏ گیرم.»

آزادی نه «به عنوان ارزش» «(حق انتخابگری، حق انتخاب میان شقوق مختلف، حق خود ابرازگری، حق ناحق بودن، خودآئینی، و...) و نه «به عنوان روش» نزد او فاقد اهمیت بود. همه چیز به اسلام/اسلام فقیهانه تقلیل می‌یافت. استقلال و آزادی و جمهوری وقتی معنا داشت که احکام شریعت پیاده گردد و جمهوری فقیه سالار برپا شود.

پانوشت:

نقل قول‌های آیت‌الله خمینی در این متن، از کتاب «صحیفهٔ امام»، جلد هفتم، هشتم، نهم، یازدهم و چهاردهم  ذکر شده است.

دیدگاه - اکبر گنجی

اکبر گنجی در بخش ششم یادداشت‌هایش به مرور دیدگاه‌های آیت‌الله خمینی در زمینه آنچه وی «دیکتاتوری ولایت فقیه» می‌نامد پرداخته است. تاکیدها در متن از نویسنده است.

 بحث‌های مجلس خبرگان قانون اساسی دربارهٔ اصل ولایت فقیه و اضافه کردن آن به پیش نویس، به بحث‌های زیادی در جامعه دامن زد. آیت الله خمینی پا به میدان نهاد و مسئولیت دفاع از اضافه شدن ولایت فقیه را به عهده گرفت.*

«میزان رأی ملت است»، پس «شما تبعیت بکنید از اکثریت قریب به اتفاق ملت» و ولایت فقیه را بپذیرید.  آیت‌الله خمینی در  بیست و هشتم شهریور سال ۱۳۵۸ در دیدار با جمعی از پرسنل نیروی هوایی، خطاب به انان گفت:

«امر دولت اسلامى، اگر با نظارت فقیه و ولایت فقیه باشد، آسیبى بر این مملکت نخواهد وارد شد. گویندگان و نویسندگان نترسند از حکومت اسلامى، و نترسند از ولایت فقیه. ولایت فقیه آن طور که اسلام مقرر فرموده است و ائمه ما نصب فرموده‏ اند به کسى صدمه وارد نمى‌کند؛ دیکتاتورى به وجود نمى‌‏آورد... فقیه کنترل مى ‏کند، جلوگیرى مى‏‌کند... نگویید ما ولایت فقیه را قبول داریم، لکن با ولایت فقیه اسلام تباه مى ‏شود! این معنایش تکذیب ائمه است؛ تکذیب اسلام است... شما تبعیت بکنید از اکثریت قریب به اتفاق ملت، تبعیت بکنید از اسلام، تبعیت بکنید از قرآن کریم، تبعیت بکنید از پیغمبر اسلام، مخالفت نکنید این قدر. از مجلس خبرگان کناره‏گیرى نکنید.»

در واقع او به جای دفاع از ولایت فقیه، مخالفان را فقط و فقط تهدید می‌کند که مخالف اصل ولایت فقیه، منکر اسلام و قرآن و پیامبر و ائمه است. چنان فردی، مطابق «اسلام فقاهتی»، مرتد است و قتلش واجب. در‌‌ همان روز‌ها، به نحو دیگری هم از ولایت فقیه دفاع می‌کرد. در ۹/۸/۵۸ گفت:

«ولایت فقیه براى مسلمین یک هدیه‏‌اى است که خداى تبارک و تعالى داده است. مِنْ جمله همین معنایى که شما سؤال کردید و طرح کردید که خوب، زن‌هایى که الآن شوهر دارند چنانچه گرفتاری‌هایى داشته باشند، چه باید بکنند؟ آن‌ها رجوع مى‌کنند به آنجایى که فقیه هست، به مجلسى که در آن فقیه هست، به دادگاهى که در آن فقیه هست؛ و فقیه رسیدگى مى‌کند؛ چنانچه صحیح باشد، شوهر را تأدیب مى‌کند؛ شوهر را وادار مى‏‌کند به اینکه درست عمل کند. و چنانچه نکرد، طلاق مى ‏دهد، ولایت دارد براى این امر. اگر دیدید به فساد مى‌کشد، یک زندگى به فساد کشیده مى‏‌شود، طلاق مى ‏دهد. و طلاق اگر چه در دست مرد است، مى‏‌تواند لکن فقیه در جایى که مصلحت اسلام را دید، مصلحت مسلمین را دید، و در جایى که دید نمىشود به غیر از این، طلاق بدهد. این ولایت فقیه هست، ولایت فقیه براى شما یک هدیه الهى است.»

گویی هیچ راه بشری برای حل نزاع‌های زنان و همسرانشان وجود ندارد و نمی‌توان از طریق قانونگذاری راه حلی انسانی برای این مسأله برساخت. خداوند حکومت را به فقیهان سپرده است تا بتوانند در شرایط مقتضی حکم به طلاق صادر کنند. از این مقدمات نتیجه می‌گیرد که ولایت فقیه هدیه‌ای الهی است. در سخنرانی  هجدهم آبان  ۱۳۵۸، گفته است:

«گمان مى‌کنند که اگر چنانچه «ولایت فقیه» در قانون اساسى بگذرد، این اسباب دیکتاتورى مى‌‏شود. در صورتى که ولایت فقیه هست که جلو دیکتاتورى را مى‌گیرد. اگر ولایت فقیه نباشد، دیکتاتورى مى‌شود. آنکه جلو مى‌گیرد از اینکه رئیس جمهور دیکتاتورى نکند، آنکه جلو مى‌گیرد از اینکه رئیس ارتش دیکتاتورى نکند، رئیس ژاندارمرى دیکتاتورى نکند، رئیس شهربانى دیکتاتورى نکند، نخست وزیر دیکتاتورى نکند؛ آن فقیه است. آن فقیهى که براى امّت تعیین شده است، و امام امّت قرار داده شده است، آن است که مى‏‌خواهد این دیکتاتوری‌ها را بشکند و همه را به زیر بیْرَق اسلام و حکومت قانون بیاورد. اسلام، حکومتش حکومت قانون است؛ یعنى قانون الهى، قانون قرآن و سُنَّت است. و حکومت، حکومتِ تابع قانون است؛ یعنى خود پیغمبر هم تابع قانون، خود امیر المؤمنین هم تابع قانون، تخلّف از قانون یک قدم نمى‏‌کردند و نمى‏‌توانستند بکنند. اسلام دیکتاتورى ندارد، اسلام همه‏‌اش روى قوانین است و آن کسانى که پاسدار اسلام‏‌اند، اگر بخواهند دیکتاتورى کنند، از پاسدارى ساقط مى‌شوند به حسب حکم اسلام. اغفال نکنند به اینکه بگویند که این قانون دمکراسى نیست! این‌ها، اسلام را هم دمکراسى نمى‌دانند.» 

استدلال او در این دوران این است که ولایت فقیه نظام مشروطه است، برای اینکه زمامداری ولی فقیه محدود به احکام فقهی است. فرض کنیم چنان باشد (خود او بعد‌ها با برساختن نظریهٔ ولایت مطلقهٔ فقیه این امر را انکار کرد و گفت ولی فقیه می‌تواند کلیهٔ احکام اولیهٔ اسلام را تعطیل کند)، وقتی خود احکام فقهی با دموکراسی و آزادی و حقوق بشر تعارض بنیادین دارد، چه جای سخن گفتن از نفی دیکتاتوری؟

استدلال آیت الله خمینی روشن بود. مردم با ۹۸ درصد آرای خود به جمهوری اسلامی رأی داده‌اند. سپس نمایندگان خود را برای تدوین قانون اساسی برگزیدند. نمایندگان آن‌ها قانون اساسی را نوشتند و در پایان کار، اکثریت مردم ایران طی یک همه پرسی به قانون اساسی جدید، رأی دادند. آیا دموکراسی از این بالا‌تر در دنیا وجود دارد؟ گویی دموکراسی چیزی جز برگزاری انتخابات هدایت شده نیست. نتیجهٔ کار هرچه باشد، اهمیت چندانی ندارد. دموکراسی‌ها دارای قانون اساسی‌ای هستند که از شهروندان در برابر سلطهٔ یک صنف و طبقه و دخالت دولت در آزادی‌های مشروع دفاع می‌کند. در این گونه قوانین، حقوقی وجود دارد که هیچ دولتی مجاز به نقض یا لغو آن‌ها نیست.

در بیست و شش آذر ماه  ۱۳۵۸ گروهی از خبرنگاران مسلمان مقیم آمریکا به دیدار او می‌روند و از دیکتاتوری فقیه می‌پرسند.‌‌ همان مدعیات پیشین را دوباره بازگو می‌کند که، اسلام مخالف دیکتاتوری است. ولایت فقیه برای جلوگیری از دیکتاتوری است. نصب رئیس جمهور از سوی ولی فقیه عالم عادل مدبر، پس از رأی مردم، هیچ منافاتی با دموکراسی ندارد. مخالفت با ولایت فقیه، مخالفت با علم و عدالت است. اسلام حاکمانی چون هیتلر و کار‌تر بر سر کار نمی‌آورد تا مردم را «بزنند» و «بکوبند» و «سرکوب کنند.»

آیت الله خمینی نمی‌داند، دموکراسی نظامی است که ساختاری می‌آفریند که فساد و سلطهٔ خودسرانهٔ زمامداران تا حد ممکن کاهش دهد. در نظام‌های دموکراتیک، توجه معطوف به ساختار‌ها و نهادهاست، نه افراد. اما تمامی توجیه‌هایی که آیت الله خمینی در دفاع از ولایت فقیه بر می‌سازد، معطوف به افراد است. می‌گوید پیامبر اسلام و علی بن ابی طالب را در نظر بگیرید. آنان زندگی زاهدانه و درویشانه‌ای داشتند، رهبران کدام دموکراسی این چنین زندگی کرده یا می‌کنند؟ علی بن ابی طالب به عنوان ولی امر با کسی که از او شکایت کرد، در محکمه وضعیت برابری داشت، در کدام دموکراسی چنین وضعیتی وجود دارد. بعد از این شواهد تاریخی نتیجه می‌گیرد که ولی فقیه هم همین گونه است. این مدعیات صادق باشد یا کاذب، ربطی به دیکتاتوری ندارند. یعنی می‌توان دیکتاتور بود و در عین حال زندگی ساده، فقیرانه و پاکی داشت (مورخان نوشته‌اند که روبسپیر چنین بوده است). مسألهٔ دموکراسی این است که چه باید کرد تا افرادی چون روبسپیر و استالین که تعدادشان زیاد است، نتوانند دموکراسی را به دیکتاتوری تبدیل سازند؟ عادل بودن حاکم داروی شفابخش سرطان استبداد نیست. برای اینکه قدرت اولین چیزی را که از آدمی می‌ستاند، قدرت «عدالت ورزی» است. برای برپا ساختن نظام سیاسی عادلانه و دموکراتیک، باید به ساختار‌ها و نهاد‌ها توجه کرد. دموکراسی از طریق توزیع قدرت و ایجاد موازنهٔ قوا- میان دولت و جامعهٔ مدنی- مانع دیکتاتوری می‌شود. با تولید قدرت‌های مستقل، قدرت دولت را محدود و کنترل می‌کند.

آیت الله خمینی با جاهل قلمداد کردن مخالفان ولایت فقیه، این نظریه را موجه می‌سازد. به گمان او، مخالفان اسلام ناشناس‌اند. و چون چنین است، «خیال مى‏‌کنند که چنانچه حکومت فقیه باشد، حکومت دیکتاتورى است.» می‌گوید اشکال اصلی مخالفان به خود اسلام باز می‌گردد. آن‌ها از اسلام می‌ترسند که مانع فساد و تبه کاری است،

«و الّا حکومت اسلامى مثل حکومت على بن ابی طالب دیکتاتورى تویش نیست. حکومتى است که به عدل است. حکومتى است که زندگى خودش از زندگى سایر رعیت‌ها بد‌تر است. آن‌ها نمى‏ توانستند مثل او زندگى کنند. او نان جو هم سیر نمى‏‌خورد. یک لقمه، دو تا لقمه برمى ‏داشت با یک خرده نمک مى ‏خورد. این حکومت اصلًا  مى‏‌تواند دیکتاتورى؟ دیکتاتورى براى چه بکند؟ عیش و عشرتى نیست تا اینکه بخواهد دیکتاتورى بکند براى او. حکمفرمایى اصلًا در اسلام نیست. حکمفرمایى اصلًا  در کار نیست. پیغمبر اسلام که رأس مسلمین و اسلام بود وقتى که در یک مجلسى نشسته بودند تو مسجد روى آن حصیرها- معلوم نیست حصیر حسابى هم داشته باشد- آنجا نشسته بودند، دور هم که نشسته بودند، عرب‌هایى که خارج بودند و نمى‏‌شناختند پیغمبر را مى‏‌آمدند مى ‏گفتند که کدام یکى محمد هستید. نمى‌شناختند. براى اینکه حتى یک همچون چیزى هم زیر پیغمبر نبود. حالا ما اشراف هستیم. یک همچو حکومتى که بنا باشد این طورى باشد، یک خانه گلى داشته باشد، یک گلیم هم حتى نداشته باشد، یک حکومتى که یک پوست مى‏‌گویند داشته است که روز‌ها علوفه شترش را حضرت امیر رویش مى ریخته، شب‌ها زیر خودش و فاطمه مى‌انداخته و مى‌خوابیده رویش، اینکه دیکتاتورى نمى تواند باشد. این‌هایى که مى‌گویند دیکتاتورى، اسلام را نمى ‏فهمند چى هست. فقیه اسلام را نمى دانند. خیال مى‌کنند ما، هر فقیه، هر فقیه، هر چه هم فاسد باشد این حکومت، فقیه اگر پایش را این طور بگذارد، اگر یک گناه صغیره هم بکند از ولایت ساقط است. مگر ولایت یک چیز آسانى است که بدهند دست هر کس؟ این‌ها که مى‌گویند که دیکتاتورى پیش مى‌آید- نمى‏‌دانم- این مسائل پیش مى‌آید، این‌ها نمى‌دانند که حکومت اسلامى حکومت دیکتاتورى نیست. اسلام مقابل دیکتاتور‌ها ایستاده. و ما مى‌خواهیم که فقیه باشد که جلوى دیکتاتور‌ها را بگیرد. نگذارد رئیس جمهور دیکتاتورى کند. نگذارد نخست وزیر دیکتاتورى کند. نگذارد رئیس مثلًا  لشکر دیکتاتورى بکند. نگذارد رئیس ژاندارمرى دیکتاتورى بکند. نه اینکه بخواهیم دیکتاتورى درست کنیم. فقیه مى‏‌خواهد چه کند دیکتاتورى را؟! کسى که زندگى عادى دارد و نمى‌خواهد این مسائل را، دیکتاتورى براى چه مى‏‌خواهد بکند.»

به نظر او، فقهای نویسندهٔ قانون اساسی جمهوری اسلامی در این زمینه بسیار «احتیاط کاری» کرده‌اند، برای اینکه انتخاب ولی فقیه را به مجلس خبرگان منتخب مردم واگذار کرده‌اند. بدین ترتیب، جایی برای دیکتاتوری باقی نمی‌ماند. دیکتاتور ساز خواندن قانون اساسی جمهوری اسلامی نارواست، برای اینکه ابتدا مردم با رأی خود در رفراندوم این نظام را انتخاب کردند، در گام دوم، نمایندگانی برای تصویب قانون اساسی برگزیدند، و در گام سوم قانون اساسی برساخته شده توسط آن‌ها را از طریق انتخابات تایید کردند. در رفراندم:

«بیست میلیون رأى داشتیم. یک جا [رأی به قانون اساسی] هم که یک دسته‏‌هاى نیامدند و قهر کردند از باب اینکه آن‌ها هم نمى‏‌دانستند که ما چه مى‏‌خواهیم بگوییم، قهر کردند رفتند کنار نشستند. مع ذلک ۱۶ میلیون جمعیت تقریباً رأى داد و ۹۰ درصد مردم گفتند ما رأى مى ‏دهیم. بعد‌ها آن‌ها هم گله خواهند کرد که چرا ما را نگذاشتند رأى بدهیم. شاید آن‌ها هم همین رأى را بدهند و باز بشود بیست و چند میلیون... حالا چهار نفر آدم آمده مى‌خواهند بر تمام شانزده میلیون جمعیت حکومت کنند! ما دیکتاتورى مى‌کنیم یا شما؟ شما به دمکراسى عمل مى‌کنید... یا ما که دو دفعه براى مردم [رأى‏] قرار مى‌دهیم؟ همهٔ دنیا یکدفعه است، ما دو دفعه به رأى عمومى مردم قرار مى‌دهیم. این دیکتاتورى است.» 

برخی بر این نکته تأکید می‌نهادند که ولایت فقیه با حاکمیت ملی تعارض دارد. آیت الله خمینی چنان تعارض و تناقضی را رد می‌کرد. می‌گوید مردم به نمایندگان مجلس خبرگان قانون اساسی رأی دادند. سپس مصوبهٔ ان‌ها را هم از طریق همه پرسی تأیید کردند. اگر این فرایند و نتیجهٔ آن حاکمیت ملی نیست، پس حاکمیت ملی چیست؟ طراحان این مسأله علیه حاکمیت ملی اقدام کرده‌اند، نه مجلس خبرگان که فقیه عادل که دیکتاتوری را «فسق» و «ظلم» می‌داند، حاکم کرده است. در واقع برگزاری دو انتخابات، برای بیرون آوردن بهانه از دست آنهایی بود که «دلشان دموکراسی می‌خواست». از این به بعد باید صورت مسأله را عوض کرد. قانون اساسی اختیارات را به ولی فقیه سپرده است تا جلوی دیکتاتوری را بگیرد و مانع برهم ریختن کشور شود. او منطق مخالفان را به پرسش گرفته و می‌گوید: اگر همهٔ مردم اختیارشان را به ولی فقیه بسپارند، این دیکتاتوری است، اما اگر مخالفان با آرای همهٔ مردم مخالفت کنند، این دیکتاتوری نیست. خبرگان منتخب مردم ولی فقیه عادل را انتخاب می‌کنند. همین فرایند برای دیکتاتوری نبودن کفایت دارد. هدف نویسندگان قانون اساسی این بود که مبادا رئیس جمهوری چون نیکسون‌ها و کارتر‌ها بر سر کار آید. در ‌‌نهایت، مخالفان ولایت فقیه افرادی عقده‌ای هستند که امیدواریم عقده‌هایشان رفع شود.»

هنوز چیزی در اینجا مخفی مانده است. آیت الله خمینی به نوع دیگری هم فرایند حقوق دموکراتیک را نابود کرد. آیت الله ابوالقاسم خزعلی در خاطرات خود در این خصوص گفته است:

«امام در جلسات خصوصی خواسته‌هایی داشت و می‌خواست خبرگان تدوین قانون اساسی آن‌ها را تصویب کنند، ولی می‌خواست آن‌ها غیرعلنی و بدون حضور نمایندگانی که محرم نبودند مطرح شود از این رو دکتر بهشتی با درایت و عهده داری مناسب جلسات توانست تمام منویات رهبر انقلاب را از تصویب بگذراند.»**

این چنین بود که آیت الله خمینی با استفادهٔ از ترفندهای گوناگون، ولایت فقیه را بر قانون اساسی مسلط و به اساس آن تبدیل کرد. ورود «ولایت» به معنای خروج «وکالت» بود. نظام‌های دموکراتیک، نظام‌هایی هستند که مردم با رأی/قرارداد خود آن‌ها را جعل می‌کنند/می آفرینند، زمامداران دموکراسی‌ها کارگزاران/وکلای مردم‌اند، نه «ولی» آن‌ها. آیت الله خمینی می‌گفت ولایت فقیه برای آن است که جلوی دیکتاتوری رئیس جمهور و دیگر زمامداران را بگیرد. اما او آگاهانه به این اشکال اصلی توجه نمی‌کرد که خود ولایت فقیه چیزی جز دیکتاتوری نیست. به تعبیر دیگر، به یک شخص (سلطان) حق می‌دهد تا به طور خودسرانه (مطابق میل خود) در زندگی شهروندان دخالت کند. هر جا آدمیان در معرض دخالت خودسرانهٔ دیگری قرار داشته باشند- حتی اگر دیگری مانند یک ارباب مهربان از اختیار خود علیه بردهٔ خود استفاده نکند- با دیکتاتوری مواجه خواهیم بود. رابطهٔ ولی فقیه/مردم، رابطهٔ خدایگان/برده است، حتی اگر سلطان ارباب خوبی باشد.

پاورقی‌ها:

* هاشمی رفسنجانی در این باره گفته است:

«امام هم وقتی این بحث به طور جدی مطرح شد و متوجه شدند این نقص در پیش نویس قانون اساسی بوده است، خیلی محکم ایستادند و از آوردن مسألهٔ ولایت فقیه در قانون اساسی دفاع کردند. به طوری که وقتی ایشان فهمیدند آقای بازرگان و دوستانش در اعتراض به گنجاندن ولایت فقیه در قانون اساسی تصمیم گرفته‌اند که یا انحلال مجلس خبرگان را مطرح کنند و یا استعفای دسته جمعی بدهند در مقابل آن‌ها ایستادند و به آن‌ها هشدار دادند و فرمودند که با استعفایشان موافقت خواهند کرد. این موضع‌گیری امام و بعد هم حمایت صریح ایشان از مجلس خبرگان و اصل ولایت فقیه به همگان نشان داد که امام در تأیید و تثبیت این اصل در قانون اساسی، تأکید و اصرار بسیار دارند.» (انقلاب و پیروزی، کانامه و خاطرات سال ۵۷ و ۵۸ هاشمی رفسنجانی، دفتر نشر معارف انقلاب، صص ۳۵۸- ۳۵۷).

**خاطرات آیت الله ابوالقاسم خزعلی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص ۱۵۲. 

نقل قول‌های آیت‌الله خمینی که در متن از آنها استفاده شده،  از صحیفهٔ امام، جلد دهم و یازدهم ذکر شده است. 

دیدگاه - اکبر گنجی

مسئله نسبت جمهوری اسلامی با حقوق بشر و نگاه مسئولان آن به این موضوع از محل‌های منازعه بین گروه‌های سیاسی بوده است. اکبر گنجی در بخش پنجم یادداشت‌هایش به مرور دیدگاه‌های آیت‌الله در زمینه جایگزینی «عرب زدگی» بر «غرب‌زدگی» پرداخته است. تاکیدها در متن از نویسنده است.

فقاهتی کردن قانون اساسی

دیدگاه - اکبر گنجی

مسئله نسبت جمهوری اسلامی با حقوق بشر و نگاه مسئولان آن به این موضوع از محل‌های منازعه بین گروه‌های سیاسی بوده است. اکبر گنجی در بخش چهارم یادداشت‌هایش به مرور دیدگاه‌های آیت‌الله در زمینه حقوق بشر پرداخته است. تاکیدها در متن از نویسنده است.

تبدیل مجلس موسسان به مجلس خبرگان

خبر - اکبر گنجی

نسبت جمهوری اسلامی با حقوق بشر و نگاه مسئولان آن به این موضوع از محل‌های منازعه بین گروه‌های سیاسی است. اکبر گنجی به مرور دیدگاه‌های آیت‌الله در زمینه حقوق بشر پرداخته است.

ماده 18 و 19 و 20 و 21 و 22 اعلامیه جهانی حقوق بشر ناظر به حق آزادی عقیده و مذهب و بیان، حق تغییر مذهب، حق مشارکت سیاسی و غیره است. آیت‌الله خمینی پس از بازگشت به کشور، به گونه‌ای انقلاب را پیش برد که افراد را از حقوق دموکراتیک محروم ساخت. این فرایند، طی چند گام زیر صورت گرفت:

 انتخاب میان شقوق مختلف و رفراندوم جمهوری اسلامی: انسان موجودی انتخاب‌گر است. انتخاب زمانی معنا می‌یابد که از یک سو شقوق مختلف وجود داشته باشد و از سوی دیگر آدمی مجاز باشد آزادانه یکی از شقوق را انتخاب کند. آزادی منفی، امکان انتخاب میان شقوق مختلف، بدون مزاحمت دیگران است. بنابراین باید انواع شقوق وجود داشته باشد تا انتخاب معنادار شود.

قرار بود مردم ایران در 12 فروردین 1358، نظام سیاسی آینده را از طریق همه‌پرسی انتخاب کنند. برخی معتقد به نظام جمهوری بودند، برخی «جمهوری دموکراتیک» را پیشنهاد می‌کردند، برخی دیگر هم «جمهوری دموکراتیک اسلامی» را مطرح می‌کردند. رهبری کاریزماتیک آیت‌الله خمینی جای انکار ندارد. پایگاه قوی اجتماعی‌اش او را در شرایطی قرار داده بود که اگر چیزی را تأیید می‌کرد، اکثریت بدون چون و چرای مردم بر نظرش صحه می‌گذاردند.

اما او امکان انتخاب را از راه خارج کردن شقوق مختلف از بین برد و حکم صادر کرد که مردم فقط مجازند از به «جمهوری اسلامی» آری یا نه بگویند. به کسانی که شق ثالثی را مطرح می‌ساختند به شدت حمله می‌کرد و آنها را «شیطان» و «غربزده» می‌نامید. به عنوان نمونه، در سخنرانی 15 اسفند 57 گفت:

 «رأى بدهید به جمهورى اسلامى- این هم با همین کلمه: نه یک حرف زیادتر و نه یک حرف کمتر- براى این که الآن شیاطین افتاده‏‌اند دنبال این که «جمهوری» محض، همین جمهورى باشد، «جمهورى دمکراتیک» باشد و از این حرف‌ها...همه درد و بلاى ما این است که ما غربزده هستیم. ما سال‌هاى طولانى زیر بار غرب بودیم، زیر بار آمریکا بودیم، سال‌هاى متمادى مأنوس شدیم ما. اصلًا  قلوبمان قلوب غربى است. متبدل شدیم به یک انسان غربى...شما حالا مى‌خواهید بگویید روى پاى خودمان مى ‏خواهیم بایستیم، باز هم رنگ غرب؟ حالایى که مى‌گویید روى پاى خودمان، باز هم «جمهورى دمکراتیک»؟ یعنى جمهورى غربى؟ مستقلیم ما؛ ما مى‌خواهیم مستقل باشیم. ما اسلام است مذهبمان. ما قوانینمان قوانین اسلام است؛ قوانین غنى اسلام است. همه چیز باید متحول بشود.»

هنوز یک ماه از پیروزی انقلاب نگذشته بود که همه شعارها و وعده‌های پاریس را زیر پا نهاد. در پاریس «جمهوری فرانسوی» را وعده می‌داد، اما در تهران آن جمهوری/دموکراسی‌ها را فاسد قلمداد می‌کرد. آیا فساد جمهوری/ دموکراسی های غربی یکی دو ماهه مکشوف او شد؟ چه مسائلی ظرف یک‌ ماه پس از پیروزی انقلاب پیش آمد که او وعده‌های خود را زیر پا گذاشت؟ مگر می‌شود کسی به شعارهای پاریس اعتقاد داشته باشد و به این سادگی آنها را نادیده بگیرد؟ در روز 12 فروردین 58 که رفراندوم در حال برگزاری بود،طی پیامی رادیو تلویزیونی به مردم گفت:

«ما باک نداریم که در غرب به ما صحبتى بکنند، و کسانى که ادعا مى‌کنند که ما حقوق بشر را مراعات مى‏‌کنیم به ما اشکال بکنند. ما باید روى میزان عدل رفتار کنیم. ما بعد خواهیم فهماند به آنها که معنى دمکراسى چیست. دمکراسى غربى‌‏اش فاسد است، شرقى‌‏اش هم فاسد است؛ «دمکراسى اسلامى» صحیح است و ما بعدها اگر توفیق پیدا کنیم به شرق و غرب اثبات مى‏‌کنیم که این دمکراسى که ما داریم، این دمکراسى است نه آنکه شما دارید.»

آنان که مدعی هستند مسایل عملی باعث نادیده گرفتن وعده‌ها و شعارهای پاریس شد، باید توضیح دهند آن مسایل عملی چه بود و چگونه ظرف چند هفته ظهور کرد؟ آیت الله خمینی در تهران «جمهوری الهی» را جایگزین «جمهوری فرانسوی» کرد. به صراحت اعلام کرد که جمهوری چندان اهمیتی ندارد، اسلام و احکام فقهی اش مهم است. می‌گفت:مردم برای اسلام خون دادند، نه جمهوری. برای این که ایران قرآنی بشود، نه مثل سوئیس. استقلال و آزادی بدون امام زمان فاقد ارزش است. «جمهوری خواهان» را «دشمن ما» نامید و «جمهوری خواهی» را «توطئه» قلمداد کرد. همه این تحولات در عرض یکصد روز اتفاق افتاد.

پس از برگزاری رفراندوم جمهوری اسلامی هم از حمله‌های خود بر شقوق دیگر نکاست، چرا که باید قانون اساسی نوشته و به تصویب می‌رسید. او از طریق فضاسازی داشت شرایط مطلوب را برای آنچه در نظر داشت آماده می‌کرد. طرفداران دیگر شقوق را دشمن خدا و قرآن و پیغمبر و امام زمان و ملت ایران قلمداد کرد. در 2/3/ 1358 در دیدار با دانشجویان دانشکده ادبیات و فرهنگیان اهواز، خطاب به آنها گفت:

«ما یک جمهورى الهى مى‌خواهیم، مى‌خواهیم احکام الهى در خارج تحقق پیدا کند...دشمن‌هاى ما از جمهورى نمى‌ترسند، از اسلام مى‏‌ترسند. از جمهورى صدمه ندیدند، از اسلام صدمه دیدند. آن که تودهنى به آنها زد جمهورى نبود، جمهورى دمکراتیک هم نبود، جمهورى دمکراتیک اسلامى هم نبود؛ جمهورى اسلامى بود...اگر اشخاصى باشند که دم از آزادى مى‏‌زنند، دم از استقلال مى‌زنند لکن در نوشته‏‌هاشان از خدا خبرى نیست، از اسلام خبرى نیست، از جمهورى اسلامى خبرى نیست، اینها همان طورى که شیطان از بسم اللَّه مى‌ترسد اینها از اسلام مى‌ترسند...هر کس که مسیرش مسیر اسلام نباشد دشمن ماست، با هر اسم مى‌خواهد باشد. هر کس جمهورى را بخواهد دشمن ماست، براى این که دشمن اسلام است. هر کس پهلوى جمهورى اسلامى «دمکراتیک» بگذارد این دشمن ماست، هر کس «جمهورى دمکراتیک» بگوید، این دشمن ماست، براى این که این اسلام را نمى‏‌خواهد...ما خون دادیم براى آن جمهورى؟ ما خون دادیم براى جمهورى غرب؟ ما براى اسلام خون دادیم...ببینید چه جمعیت‌هایى هستند که روحانیون را مى‏‌خواهند کنار بگذارند؛ همان طورى که در صدر مشروطه روحانى کار را کرد و اینها زدند و کشتند، ترور کردند. همان نقشه است. آن وقت ترور کردند سید عبد‌اللَّه بهبهانى را، کشتند مرحوم نورى را و مسیر ملت را از آن راهى که بود برگرداندند به یک مسیر دیگر...ما آزادى‌ای که اسلام تو [ى‏] آن نباشد نمى‌خواهیم. ما استقلالى که اسلام تو [ى‏] آن نباشد نمى‌خواهیم. ما اسلام مى‌‏خواهیم. آزادى که در پناه اسلام است، استقلالى که در پناه اسلام است ما مى‌خواهیم. ما آزادى و استقلال بی ‏اسلام به چه دردمان مى‏ خورد؟ وقتى اسلام نباشد، وقتى پیغمبر اسلام مطرح نباشد، وقتى قرآن اسلام مطرح نباشد، هزار تا آزادى باشد. دشمن خودتان را بشناسید؛ من حالا دارم معرفى مى‏‌کنم...اینها مى‌خواهند یک مملکت غربى براى شما درست کنند آزاد هم باشید، مستقل هم باشید اما نه خدایى در کار باشد و نه پیغمبرى و نه امام زمانى و نه قرآنى و نه احکام خدا- نه نمازى و نه هیچ چیز. شما شهادت را براى خودتان فوز مى‌دانید براى این که مثل- مثلًا- سوئیس بشوید یا شما قرآن را مى‏‌خواهید؟ شما براى اسلام قیام کردید. این همه رنج و زحمت که روحانیت برد و مى‌برد براى اسلام است. هر جا که گفتند جمهورى، بدانید که توطئه تو کار است...هر جا گفتند جمهورى دمکراتیک، بدانید توطئه تو کار است...این آزادى را براى شما ممکن است تأمین کند، استقلال را هم براى شما ممکن است تأمین کند، اما استقلالى که تو [ى‏] آن امام زمان نیست، آزادى که تو [ى‏] آن قرآن نیست، آزادى که در آن پیغمبر اسلام نیست. ملت ما خدا را مى‌خواست، او اسلام را می‌خواست، او مى‌خواست که اسلام در خارج تحقق پیدا بکند...با اینها باید ما همان مبارزه‏اى را بکنیم که با محمد رضا کردیم؛ براى این که توطئه در کار است نه قضیه آزادى.»

تمامی‌شقوق مختلف را ضد قرآن و توطئه به شمار می‌آورد. «جمهوری خواهی» بدون اسلام یعنی خدعه و توطئه و خیانت. در 4/3/ 1358 طی سخنانی گفت:

«جمهورى تنها، از اسلام مى‌ترسند! جمهورى تنها، «جمهورى دمکراتیک» آنها که مى‌خواهند یک قدرى در پرده صحبت کنند، «جمهورى دمکراتیک اسلام.» اینها همه خدعه است. اینها براى این است که از اسلام مى‌ترسند...اگر تمام آزادی‌ها را به ما بدهند، تمام استقلال‌ها را به ما بدهند و بخواهند قرآن را از ما بگیرند، نمى‌خواهیم. ما بیزار هستیم از آزادى منهاى قرآن، ما بیزار هستیم از استقلال منهاى اسلام، ما بیزار هستیم از این که بگویند اسلام منهاى روحانیت. اسلام منهاى روحانیت خیانت است...ملت نمى‌تواند توطئه را تحمل کند. ما تحمل نمى‌کنیم این توطئه را. اینها توطئه است؛ توطئه بر ضد اسلام؛ توطئه بر ضد ملت.»

آیت‌الله خمینی نشان می‌دهد که رژیم سلطنتی بی‌منطق است برای این که از پیش تکلیف سرنوشت نسل‌های بعدی را هم معین می‌کند. اما رژیم جمهوری فاقد چنان بی‌منطقی‌هایی است. باید از او پرسید، نظام ولایت فقیه، نظامی منطقی یا ضد منطق است؟ به کدام دلیل می‌توان سرنوشت تمام نسل‌های بعدی را به فقها واگذار کرد؟ چرا نسل کنونی مجاز نیست درباره تداوم یا عدم تداوم این رژیم تصمیم گیری کند؟ در 26/4/ 1358، می‌گوید:

«رژیم سلطنتى از اول یک رژیم بى‏ منطق بوده است. حالا من یک کلمه‏‌اش را براى شما مى‌گویم: ما فرض مى‌کنیم که تمام ملت جمع شده‏ اند و یک کسى را براى خودشان مثلًا  سلطان قرار داده‏ اند. بسیار خوب، اختیار دارند مردم یک کسى را انتخاب کنند، انتخاب کردند. خوب، این ملتى که حالا هستند حق دارند، در حومه زندگى خودشان اختیار دارند که یک کسى را قرار بدهند. خوب، براى صد سال بعدى که این آقایان هیچ نیستند چه حقى دارند؟ شما چه حقى دارید که براى اولادتان و اولاد اولادتان که الآن نیستند سلطان انتخاب کنید...به چه حقى ملت مى‌تواند براى نسلهاى آتیه‏‌اش سرپرست قرار بدهد؟ خودشان اختیار دارند، باید خودش انتخاب کند، و لهذا سلطنت از اول غلط بوده. جمهورى یک مطلب صحیحى است؛ براى این که هر مملکتى وقتى قرار دادند، خود این تا چهار سال، پنج سال است، بعد از چهار سال و پنج سال، باز ثانیاً باید قرار بدهند. دیگر براى نسل‌هاى آتیه ارثى نیست، که یک کسى چنانچه پسرش هم هر چه باشد باید بشود...و لهذا اصلًا  منطقى نیست سلطنت به این معنایش؛ به این معنا که یک سلطنت میراثى...منطقى آن است که کار دست خود ملت باشد. ملت یک کسى را مى‏‌آید انتخاب مى‏‌کند، آن هم انتخاب آزاد مى‏‌کند، و یک کسى را رئیس جمهور قرار مى‌دهد، ملت اختیار دارد که یک کسى را براى خودش رئیس جمهور قرار بدهد، بعد که چهار سال گذشت، باز همین ملت است و همین بساط، باز یکى دیگر را قرار مى‌دهند، یا اگر این آدم خوبى بود، همین را قرار مى ‏دهند. تکلیف صد سال بعد را من و تو نمى‌توانیم تعیین کنیم. ما حق داریم براى خودمان؛ مثل این است که ما یک نفر را فرض بفرمایید که وکیل کنیم از جانب آن آدمى که مرده. نیامده است، یا آن آدم‌هایى که رفته‌‏اند! به من چه ربط دارد؟ این اصلًا یک رژیم غیر منطقى بوده است. حالا هم هر جا باشد غیر منطقى اس.»

هدف آیت الله خمینی تأسیس یک رژیم سلطانی فقیه سالار بود،نه «جمهوری» مانند «جمهوری فرانسه.» اگر بود، در عرض چند هفته این هدف تغییر نمی‌کرد و به آن شیوه‌های غیر اخلاقی تهمت‌زنی برای حذف شقوق مختلف متوسل نمی‌شد. پیام آیت‌الله خمینی به مناسبت برگزاری رفراندوم و آغاز جمهوری اسلامی‌ گویای مقاصد او بود. در این پیام، هیچ سخنی از جمهوری فرانسه، حقوق بشر و دموکراسی نبود. بلکه سخن از آغاز «امامت»، اجرای قران و سنت و حکومت الله بود. می‌نویسد:

«من در این روز مبارک که روز امامت است و روز فتح و ظفر ملت، جمهوری اسلامی را اعلام می‌کنم...با رأی قاطع به جمهوری اسلامی، حکومت عدل الهی را اعلام نمودید....باران رحمت قرآن و سنت بر همه کس بهکسان می بارد...صبگاه 12 فروردین روز نخستین حکومت الله است...تحت لوای اسلام و پرچم قرآن،عدالت الهی را با پشتیبانی خود اجرا نمائید.»

پانوشت

گفته‌های آیت‌الله خمینی از جلد ششم و هفتم کتاب صحیفه امام نقل شده است. 

دیدگاه - اکبر گنجی

مسئله نسبت جمهوری اسلامی با حقوق بشر و نگاه مسئولان آن به این موضوع از محل‌های منازعه بین گروه‌های سیاسی بوده است. اکبر گنجی در مجموعه یادداشت‌هایی به مرور دیدگاه‌های آیت‌الله در زمینه حقوق بشر پرداخته است. در متن تاکیدها از نویسنده است.

اشاره: حقوق بشر برساخته انسان مدرن و متعلق به دوران مدرن است. این برساخته رفته رفته مشروعیت جهانی یافته و به ایده‌ای جهان شمول تبدیل شده است. حقوق بشر از چشم اندازهای گوناگون توجیه شده است. همه عقلا در این خصوص که حقوق بشر و دموکراسی و عدالت به بنیادهای فلسفی- اخلاقی- مذهبی نیاز دارند یا نه؟ اجماع ندارند.
نسبت دین و حقوق بشر، حداقل در جوامعی که دین قدرتمند است، مسئله‌ای دائمی و نیازمند گفت‌وگو است.
نوشته حاضر، محدود به نظرات آیت‌الله خمینی درباره حقوق بشر است. او رهبری انقلاب 1357 را بر عهده داشت. اگر چه در «میان پرده پاریس» سخنان دیگری بر زبان راند، اما گفتمان اصلی او با گفتمان غالب دهه 40 و 50 ایران تفاوت چندانی نداشت. انتقام از رهبران حکومت پیشین، مجازات سریع آنها، عدم رعایت حقوق بشر درباره آنان؛ ایده هایی بود که فضا را پر کرده بود. اطلاعیه گروه‌ها و سازمان‌ها وجود دارد و نشان می‌دهد که چگونه به رهبری انقلاب برای مجازات سریع زمامداران پیشین فشار وارد می آوردند. اما نوشتار کنونی ناظر به آن مواضع نیست، فقط معطوف به آرای آیت‌الله خمینی است. اگر چه او بیرون از تاریخ نبود و آرایش وابسته به سیاق و زمینه‌ای بود که در آن بیان می گشت.

اعدام سران حکومت پیشین و مسئله حقوق بشر
 هر شهروندی دارای مجموعه‌ای از حقوق(حقوق بشر) است که هیچ دولتی مجاز به نقض آنها نیست. در این بخش، ابتدا به ماده پنج، شش و یازده اعلامیه جهانی حقوق بشر پرداخته خواهد شد که مربوط به دادرسی عادلانه، عدم شکنجه و مجازات‌ها است. از نظر نهادهای حقوق بشری، آنچه پس از پیروزی انقلاب اسلامی اتفاق می‌افتاد، مخالف حقوق بشر بود. یعنی مواد اعلامیه جهانی حقوق بشر را نقض می‌کرد. آیت‌الله خمینی، در پاسخ به آنها، به شیوه‌های زیر توسل می‌جست.

تعداد کشته شدگان در حکومت شاه

کل مخالفانی که از پانزده خرداد 1342 تا 22 بهمن 1357 به دست نیروهای نظامی- امنیتی- انتظامی حکومت شاه کشته شده اند، حدود سه هزار و 800 نفر است. مخالفان حکومت پهلوی دائماً این دروغ را تبلیغ می‌کردند که شاه دارای یکصد هزار زندانی سیاسی است. تعداد کشته شدگان را هم به نحو عجیبی بالا می‌بردند.
آیت‌الله خمینی هم در انتشار این آمارهای دروغین نقش مهمی ایفا می‌کرد. تعداد کشته شدگان در 15 خرداد سال 1342 را برای آنکه سرراست و یادآور روز حادثه باشد، 15 هزار نفر ذکر می‌کرد. تعداد کشته شدگان در اوج انقلاب اسلامی‌را هم 60 هزار نفر ذکر می‌کرد.
در سخنرانی پانزده اردیبهشت 1358، می گوید:«در 15 خرداد قریب پانزده هزار نفر را آنها کشتند» و طی چند ماه اخیر: «شصت هزار نفریا بیشتر در ایران کشته شد.»
 در10 مهر 1358 خطاب به حامد الگار، تعداد کشته شدگان پانزده خرداد سال 1342 را 15 هزار نفر ذکر می‌کند.
نکته‌ای در این جا وجود دارد که این احتمال را به شدت تقویت می‌کند که او آگاهانه دروغ می‌گوید. برای این که با گذشت 35 روز، شمار کشته شدگان توسط حکومت شاه را از 75 هزار ( 15 هزار در پانزده خرداد و 60 هزار در ماه‌های آخر) به بیش از 215 هزار نفر افزایش می‌دهد. در بیستم خرداد 58 در جمع اعضای مرکز آمار ایران، به آنها می‌آموزاند که چگونه می‌توان به راحتی آمارسازی کرد:«15 خرداد مى‌گویند 15 هزار کشته شده است؛ از 15 خرداد تا حالا شاید 200 هزاریا بیشتر کشته دادیم.»

شکنجه‌های ساواک
 آیت‌الله خمینی شکنجه‌هایی برای ساواک برمی‌سازد تا اعدام‌های بعدی را موجه سازد. می‌گوید، ساواک پای زندانیان سیاسی را اره و خودشان را در تاوه داغ می‌کرد. در دوازدهم فروردین 1358 در سیمای جمهوری اسلامی می‌گوید: «جوانانى ما داشتیم که در حبس پاى آنها را اره کردند، آنها را روى تاوه‏ها بو دادند»
در سخنرانی دیگری همین مدعا را تکرار می‌کند که:«در اینجا با تاوه سرخ مى ‏کردند و بشرى را که پاى او را مى ‌بریدند با اره». در سخنرانی 25 اردیبهشت 1358، می‌گوید: «آن طور اینها را شکنجه داده‏اند که در زیر شکنجه مردند، یا پاهاى آنها را ارّه کردند، یا آنها را در تاوه گذاشتند و بو دادند»

تعداد اعدام شدگان در جمهوری اسلامی
آیت‌الله خمینی تعداد اعدام شدگان در جمهوری اسلامی‌را به شدت کاهش می‌دهد. در دوم اردیبهشت 1358 می گوید:«از دوستان فرانسوى انتظار نداشتم که به خاطر چند نفر جنایتکار حقوق بشر را به رخ ما بکشند...به خاطر چند جنایتکار و مجرم این چنین به ما حمله کنند. ما چند نفر ضد بشر را کشتیم.».
در سخنرانی 20 خرداد 1358 می‌گوید:«ما که این چند نفر فاسد را مى‏‌گوییم باید بکشند...صداى غرب درآمده است...از آنها باید بپرسند که آمار این آدمکشی‌ها که ما کردیم کو؟ چند نفرند و کى‏ها هستند...چهار تا از آنها را داریم به جزایشان مى ‏رسانیم.»
چند نفر یعنی چند نفر؟ آیت‌الله خلخانی یکی از قضات منصوب آیت‌الله خمینی در اول انقلاب برای محاکمه زمامداران پیشین بود. او تا حدودی ما را با معنای چند نفر آشنا می‌سازد. نقاط سیاه شده، توسط خود او سیاه شده است. می‌گوید: «من حاکم شرع بودم و پانصد و چند نفر از جانیان و سرسپردگان حکومت شاه را محاکمه و اعدام کردم و صدها نفر از عوامل غائله‌های کردستان و گنبد و خوزستان و شماری از عوامل اشرار و قاچاقچیان مواد مخدر را هم کشتم. و اکنون در مقابل این اعدام‌هایی که کردم؛ نه پیشمانم و نه گله‌مند و نه دچار عذاب وجدانم. تازه معتقدم که کم کشتیم. خیلی‌ها سزاوار اعدام بودند که به چنگم نیافتادند.»*
باید به این نکته دقت کرد که صادق خلخالی یکی از قضات منصوب آیت‌الله خمینی برای مجازات زمامداران پیشین بود. محمدی یزدی، احمد جنتی، آذری قمی، قدوسی و چندین نفر دیگر در آن دوران، از سوی او مشغول محاکمه و مجازات رهبران پیشین بودند. اگر احکام اعدام‌های آنان را هم به اعدام‌های خلخالی اضافه کنیم،«چند نفر» آیت‌الله خمینی معنای روشن‌تری پیدا خواهد کرد.

به عنوان نمونه‌ای دیگر، در تابستان 1367 فرمان قتل عام چند هزار زندانی سیاسی را صادر کرد. آیت الله منتظری به شدت به این عمل جنایتکارانه اعتراض کرد. آیت‌الله خمینی در نامه عزل آیت‌الله منتظری از رهبری آینده حکومت، مورخ ششم فروردین 1368، خطاب به او نوشت:
«در همین دفاعیه شما از منافقین تعداد بسیار معدودى که در جنگ مسلحانه علیه اسلام و انقلاب محکوم به اعدام شده بودند را منافقین از دهان و قلم شما به آلاف و الوف رساندند و مى بینید که چه خدمت ارزنده‏اى به استکبار کرده‏اید.»
تعداد کمتر از چهار هزار کشته شده توسط حکومت شاه در عرض 15 سال را به 250 هزار نفر افزایش می‌یابد، اما قتل عام حدود چهار هزار زندانی سیاسی در تابستان 1368 را به «تعداد بسیار معدود» کاهش می‌دهد.

 عدم محکومیت حکومت شاه
آیت الله خمینی همه سازمان های حقوق بشری را متهم می‌کند که رفتارهای ناقض حقوق بشر حکومت شاه را نادیده گرفته و هیچ گاه آن را محکوم نمی‌کردند. در اول اسفند 58 می گوید:«در طول این پنجاه سال که دولت غاصب پهلوى و پسر پهلوى بر این ملت غلبه کرد...در طول این پنجاه سال جوانان ما در حبس ها به سر بردند...این مدعیان همراهى با حقوق بشر در این طول مدت ندیدیم که یک صحبتى بکنند، یک استنکارى بکنند.»

در سخنرانی دوم اردیبهشت58 می گوید:«خوب بود حقوق بشر را هنگامى که حکومت فاسد پهلوى زیر پا مى‏ گذاشت و هزارها جوانان این کشور را شکنجه مى ‏کرد و به خاک و خون مى ‏کشید، به کمک ملت مستضعف ایران برمى ‏خاستند و از حقوق بشر دفاع مى ‏کردند»

در دوم تیر 58 طی سخنانی در دیدار با گروهی از زنان خارجی مقیم ایران می‌گوید:«اگر اینها طرفدار حقوق بشرند چه شد که در مدت پنجاه سال این بشر در اینجا زیر شکنجه بود، [در معرض‏] اعدام بود، این بشرى را که در اینجا با تاوه سرخ مى ‏کردند و بشرى را که پاى او را مى ‏بریدند با اره، اینها نفس نکشیدند؟ امروز نفس مى ‏کشند و امروز تبلیغات مى ‏کنند؟! مگر اینها که کشته شدند بشر نبودند؟ مگر اینها حقوق نداشتند.»

 دست نشانده‌های امپریالیسم
آیت الله خمینی تمامی نهادهای حقوق بشری را دست نشاندهای ابرقدرتها قلمداد می‌کند. می گوید:«نمى توانم من جز این بدانم که اینها دست نشانده دژخیمان هستند. اینها دست نشانده ابرقدرتها هستند؛ نه این که اینها براى حقوق بشر [فعالیت‏] مى‏ کنند.»

در سخنرانی دوم تیر 58 می گوید:«اینهایى که مدعى حقوق بشر هستند و حالا براى امثال هویدا سینه زنى مى‏ کنند و اظهار تأسف و تأثر مى‏ کنند، اینها آیا طرفدار حقوق بشرندیا طرفدار مملکتها و حکومتهاى ابرقدرتند...اینهایک مردمى هستند که طرفدار حقوق بشر نیستند، طرفدار حق ابرقدرتها هستند. اینها از آن مردم شریف اروپا نیستند؛ اینهایک دسته جیره خوار هستند.»

در سخنرانی 25 اردیبهشت 58 می گوید:«این طرفدارهاى حقوق بشر، این حقّه بازها- که مى خواهند همه منافع ماها را بدهند به‏ اربابهایشان- آن روز خفه شده بودند، قلمهایشان شکسته بود...این جمعیتى که صدا بلند مى ‏کنند که حقوق بشر، حقوق بشر، اینها عمال استعمارند. اصلِ این جمعیت‌هایى که در امریکا، یا در جاهاى دیگر، درست شده است به عنوان جمعیت حقوق بشر، جمعیت کذا و کذا، اینها را- همه- آنها درست کرده‏اند براى این که حقوق بشر را ضایع کنند...همان جا در خارج نشسته‏اند و مزد مى ‏گیرند و قلم را برداشتند و همین طور دارند چیز مى‏ نویسند، به عنوان حقوق بشر.»

در پانزده خرداد 58 دیدار با گروهی از روحانیون، گفت:«اى غربزده‏ها! اى اجنبى زده‏ها! اى انسانهاى میان تهى! اى انسانهاى بى‏ محتوا! به خود آی همه چیز خودتان را غربى نکنید. ملاحظه کنید چیزهایى که در غرب است، چیزهاى خوبى که در غرب است، ملاحظه کنید جمعیت حقوق بشر که در غرب است، ببینید چه اشخاصى هستند و چه مقاصدى دارند. اینها حقوق بشر را مى‏ خواهند ملاحظه کنند یا حقوق ابرقدرتها را؟ اینها دنبال ابرقدرتها هستند و حقوق ابرقدرتها را مى‏ خواهند تأمین کنند.»

آیت الله خمینی در 26 مهر 1360، در جمع گروهی از خانواده شهدا، سازمان های بین المللی حقوق بشر- از جمله عفو بین الملل- را فاسد، وابسته به قدرت های شیطانی و معطوف به نابود کردن جمهوری اسلامی خواند و گفت:«این سازمانهاى بین المللى، عفو بین المللى که مى ‏خواهند و تقاضا کرده‏اند که بیایند در ایران اعدامها را ببینند و مى‏ خواهند بیایند و به نفع ابرقدرتها نظر بدهند، اینها از ایران اطلاعى دارند؟ اینها از شرارت این منافقین اطلاع دارند؟ بدانید که اطلاع دارند اینها از این انفجارهایى که حاصل مى ‏شود. از این کشتارها و حریقهایى که مردم را به باد فنا مى‏دهد و اموال مردم را از بین مى ‏برد بى اطلاعند؟ اینها نمى‏ دانند که اتوبوسها را آتش مى ‏زنند و کودکها را در توى اتوبوس به آتش مى ‏کشند و هلاک مى‏ کنند؟ اینها از خبرگزاریها نشنیدند که همین دیروز در شیرازیک اتوبوس را اشرار، همین اشرارى که بعضى‏ شان گرفتار شده‏اند و به جزاى خودشان رسیده‏اند، آتش زدند و دو کودک را شهید کردند و سى نفریا چهل نفر را مجروح که حال بعضى از آنها وخیم است؟ چطور در این شرارتهایک کلمه آنها اظهار نمى ‏کنند؟ چه شد که سازمان حقوق بشر ایرانى‏ ها را بشر نمى‏ داند که همین بشر را دارند با دست امریکا و با توطئه‏هاى قدرتهاى بزرگ از بین مى ‏برند به جرم این که مى‏ خواهند خودشان این زندگى فقیرانه که دارند به استقلال و آزادى بگذرانند؟ این سازمانهاى فاسد بین المللى چطور در این اموریک کلمه نمى ‏گویند، لکن یک مجرمى که در طول عمرش مجرم بوده امثال هویدا و نصیرى ها را که ایران به جرمهاى زیاد اعدام مى‏ کند، فریادشان بلند مى ‏شود؟ چطور این سازمانها انفجارى که [در هفت تیر60]در حزب جمهورى پیدا شد و بیش از هفتاد نفر عالِم و متقى و مسلم و بی گناه را به آتش کشیدند و [در هشت شهریور1360]در نخست‏وزیرى دو نفر آدم متعهد را و مؤمن[رجایی و باهنر] را به آتش کشیدند، از اینها هیچ صدایى در نمى‏آید؟ لکن چند نفر که در خیابانها ریختند و مسلّح خواستند مردم را، مردمِ بی گناه را بکشند، گرفتند و بعد از محاکمه، که ثابت شده است که اینها افرادى را کشته‏اند، اعدام کرده‏اند، فریادشان بلند شده است؟ همه وابستگان به قدرتهاى شیطانى مثل سازمان عفو بین المللى و دیگر سازمانها، همه دست به هم داده‏اند که این جمهورى اسلامى را در اینجا خفه کنند و نگذارند شکوفا بشود و خوف این را دارند که این انقلاب به جاهاى دیگرى که منافع آنها در آنجاها هست، صادر بشود. و شماها را سرد کنند و شماها را سست کنند، به خیال این که با این طور توطئه‏ها مى ‏توانند ملتى [را] که براى خدا و اسلام قیام کرده است، [سست کنند].اگر دریک محکمه‏اى با تمام مقررات صحیح آن،یک نفر را اعدام کنند، آنها مى ‏گویند که بچه‏ها را اعدام کردند، کودکها را گرفتند و اعدام کردند. گفته‏اند که در خیابانها همان جا اعدام کنید و اصلًا دادگاه نمى‏ خواهیم»

بدین ترتیب، به جای توجه به انتقادات و گزارش های نقض حقوق بشر، نهادهای مدافع حقوق بشر فاسد و حقه باز و استعماری و دست نشانده قلمداد می‌شودند تا گزارش هایشان بی اثر گردد.

پی‌نوشت
*- خاطرات آیت الله خلخالی ، ایام انزوا، جلد دوم، نشر سایه، ص 12.
مجموعه نقل قول‌های آیت‌الله خمینی از کتاب «صحیفه امام» جلدهای ششم، هفتم و هشتم

اکبر گنجی

Mario Tama/Getty images

11- نتیجه: پس از ذکر این مقدمات، اینک نوبت جمع بندی نکات ذکر شده است:

1-11- مبطل شبکه‌ها: آنان که از «جنبش سبز» سخن می‌گویند باید روشن سازند که اصطلاح جنبش را دقیقاً به چه معنایی به کار می‌برند؟ اگر جنبش به معنای وجود «شبکه های غیر رسمی اجتماعی» است، دو نکته باید روشن شود.

اول- «شبکه های غیر رسمی اجتماعی» به چه معناست و چه نوع ارتباطاتی شبکه‌ها را می سازند؟
دوم- شبکه اجتماعی هر معنایی که داشته باشد، باید با شواهد و قرائن نشان داد که به همان معنا، اینک روابط شبکه‌ای بالفعل(نه بالقوه) میان سبزها وجود دارد. در این صورت می‌توان از جنبش سبز به معنای شبکه‌های غیر رسمی اجتماعی سخن گفت. اصطلاح «شبکه‌های اجتماعی» توضیحی ناکارآمد و بسیار مبهم از واقعیت حرکت سبز است. اصولا هر چیزی با هرچیزی در رابطه است و شما می‌توانید بی نهایت مجموعه از روابط و شبکه بیابید. معتقدان به شبکه‌های اجتماعی باید دقیقاً روشن سازند که منظورشان از شبکه های اجتماعی چیست و قدرت توضیحی (explanatory force) این نظریه چقدر است؟

2-11- مبطل عدم اعتراض سیاسی: اعتراض یکی از ارکان جنبش های اجتماعی است. چرا شاهد اعتراضات سیاسی سبزها نیستیم؟ رژیم سلطانی جمهوری اسلامی،نظامی جبار،متجاوز(تجاوز جنسی مطابق مدعای رهبران)، شکنجه گر، جنایتکار، متقلب، فاسد و دروغ گوست. روشن است که به مخالفان خود اجازه برگزاری تظاهرات نمی‌دهد. از زمان تثبیت نظام تاکنون، حتی یک‌بار به مخالفان اجازه برگزاری تجمع نداده است. اگر مخالفان به انتظار مجوزهای نظام نشسته باشند، چنان مجوزی هیچ گاه صادر نخواهد شد.

آیا متغیر سرکوب به تنهایی رفتار سبزها و عدم وجود اعتراض سیاسی در تمامی سطوح و در زمانهای مختلف را توضیح می‌دهد؟ آیا سرکوب متغیری مستقل است یا خود وابسته به عواملی دیگر از جمله استراتژی جنبش اعتراضی است؟ اگر سبزها معتقدند که سرکوب متغیری مستقل است و عدم اعتراض سیاسی را در تمام سطوح توضیح می‌دهد لاجرم باید بپذیرند که عدم سرکوب که خارج از اختیار سبزهاست شرط لازم وجود هر گونه عمل و اعتراض سیاسی و اصلا وجود جنبش سبز است. اما این به نظر درست نمی‌رسد که عدم سرکوب شرط لازم وجود هرگونه جنبش اعتراضی است، تجربه ملل دیگر (چنانکه توضیح داده شد) نشان می‌دهد جنبش های اعتراضی در زمان سرکوب هم می‌توانند وجود داشته باشند و رفتار اعتراض آمیز نشان دهند.

مخالفان باید با در نظر گرفتن متغیر بسیار مهم سرکوب کار خود را پیش برند. این متغیر در همه نظام‌های سرکوبگر وجود داشته و در عین حال، جنبش‌های اجتماعی استراتژی خود را پیش برده اند. اگر جنبشی وجود دارد، باید بتواند به روش‌های دیگری «نارضایتی گسترده و عمیق اجتماعی» را به «اعتراض سیاسی» تبدیل کند.

تظاهرات خیابانی تنها تاکتیک و نماد اعتراض جنبش های اجتماعی نیست، آنان از صدها تاکتیک، از جمله اعتصاب، استفاده می‌کنند. جنبش‌های اجتماعی آمریکای لاتین، هزاران اعتصاب در زمان دیکتاتوری های نظامی در کشورهایی چون شیلی، مکزیک، آرژانتین، بولیوی، پاراگوئه و برزیل (به عنوان مثال اعتصابات کارگران ذوب آهن در سال های 79- 1977 )برگزار کردند. در لهستان جنبش هبستگی صدها اعتصاب برگزار کرد.

3-11- توانایی تبدیل نارضایتی به اعتراض سیاسی: آیا شبکه اجتماعی سبز توانایی برگزاری یک اعتصاب را داراست؟ رهبران جنبش سبز در حال حاضر نمی توانند اعتصاب کارگری یا کارمندی راه بیندازند. دلایل این امر روشن است که چیست. آیا جنبش سبز در موقعیتی قرار دارد که از مردم درخواست کند تا سه ماه پول آب و برق و گاز و تلفن را به دولت نامشروع پرداخت نکنند؟*

نسل جوان- خصوصاً دانشجویان- مهمترین عاملان جنبش سبز و رادیکال ترین بخش آنند. اگر جنبش سبز طی بیانیه مشترکی از دانشجویان بخواهد یک روز در سر کلاس ها حضور نیابند، از این درخواست چقدر استقبال خواهد شد؟ اگر شبکه اجتماعی سبز وجود دارد، باید بتواند کار کم هزینه ای چون اعتصاب یکی- دو روزه کلاس‌های درس دانشگاهی را برگزار کند. اگر سبزها نتوانند از نارضایتی ناشی از اجرای طرح‌های فله ای اقتصادی احمدی نژاد استفاده کنند، از چه چیز می‌توانند استفاده کنند؟

4-11- «ما بیشماریم»: جنبش‌های اجتماعی از طریق اعتراض های پرتعداد،میزان پایگاه اجتماعی و قدرت خود را به رخ رژیم ها می‌کشند.** سبزها در عین تکرار مدعای بیشمار بودن، کنش جمعی خاصی بروز نمی دهند.

1-4-11- «ما بیشماریم» یعنی چه؟ کدامیک از مدعیات زیر مد نظر است؟

الف- ما بیشمار شرکت کننده در انتخابات ریاست جمهوری هستیم.
ب- ما بیشمار ناراضی هستیم.
ج- ما بیشمار معترض سیاسی هستیم.

اعتراض سیاسی چندانی وجود ندارد. شاید متغیر «سرکوب گسترده» توجیه/تبیین گر مفیدی باشد که چرا نارضایتی به اعتراض سیاسی تبدیل نمی شود.

2-4-11- خارج کشور را چگونه باید تبیین کرد؟ گفته می شود که حدود سه میلیون ایرانی در کشورهای خارجی اقامت دارند.«ما بیشماریم» در خارج از ایران چه معنایی دارد؟ ساده ترین و قابل دفاع ترین مدعا، مدعای وجود بیشمار ناراضی است. «بیشمار ناراضی» یعنی چقدر؟ 95 درصد؟ 90 درصد؟ 80 درصد؟ 75 درصد؟

فرض کنیم 90 درصد ایرانیان مقیم دیگر کشورها از رژیم جمهوری اسلامی ناراضی هستند. متغیر/عامل سرکوب هم در خارج وجود ندارد. آیا سبزها می‌توانند در یک روز تعطیل ده (سیصد هزار تن) یا پنج درصد(یک صدر پنجاه هزار تن) از این جمعیت ناراضی را برای یک حرکت اعتراضی- مثلاً تظاهرات در مقابل سفارت خانه های جمهوری اسلامی در سراسر دنیا- گرد آورند؟ اختصاص چند ساعت وقت برای یک تظاهرات اعتراضی در خارج از کشور هیچ هزینه ای ندارد. اگر چنین امکانی وجود ندارد، متغیر/عامل سرکوب به تنهایی نمی‌تواند توجیه/تبیین گر مسئله باشد. در این صورت چرا تحلیل گر نباید در وجود شبکه های اجتماعی سبز شک و تردید کند؟ چرا ناظر بی طرف مجاز نباشد بگوید: شبکه بیشماری که در غیاب عامل سرکوب نتواند دها پنج درصد اعضای بیشمار خود را به اعتراض سیاسی بکشاند، وجود خارجی ندارد.

5-11- بازی با مفاهیم(یک بام و دو هوا): یکی از مسائل تحلیل گر/بازیگران این است که به معیارهای دوگانه دست می یازند. به عنوان مثال، برخی از افراد وقتی مشغول نفی وجود «جنبش زنان» هستند،به تعریفی از جنبش متوسل می شوند، اما وقتی از وجود «جنبش سبز» دفاع می‌کنند،به تعریف دیگری متوسل می شوند.به گمان اینان، در شرایط ایران (یعنی قبل از گذار به دموکراسی)، پیدایش «جنبش زنان» محال است. اما اینها مدعی هستند که در همان شرایط ، «جنبش سبز» به وجود آمده و وجود دارد.***

6-11- ایجاد موازنه قوا از طریق سازمان یابی: ویتگنشتاین می‌گفت واژه معنایی جز «کاربرد» ندارد. به انها باید به عنوان جعبه ابزار نگاه کرد. به نظریه‌های جامعه شناختی هم می‌توان به عنوان جعبه ابزار نگریست. ابزاری برای درک و فهم روابط جمعی آدمیان. اصرار بر به کارگیری یک نظریه خاص جامعه شناختی وقتی مفید است که تفسیر/تبیین بهتری از جهان واقع به ما ارائه کند. نظریه ای که ابطال یا تأیید پذیر نیست، تبیینی از پدیده های جهان بدست نمی دهد، قدرت پیش بینی ندارد و فهم ما را عمیق تر نمی‌کند نظریه ای بی محتوا و خالی از معناست.

برای گذار به دموکراسی، باید «نارضایتی» گسترده و عمیق را «سازمان یابی» و به «اعتراض سیاسی» تبدیل کرد. مردم از طریق سازمان یابی قدرتمند می شوند. هر چه سازمان های مستقل بیشتری تأسیس گردد، جامعه قدرتمندتر شده و رفته رفته موازنه قوا بین دولت و جامعه مدنی شکل می گیرد. قدرت را فقط با قدرت می توان محدود و مشروط کرد و به کنترل درآورد. دموکراسی حاصل موازنه قواست. موازنه قوا را نیروهای واقعی می سازند، نه الفاظ و مفاهیم. مدلی که نوشتار کنونی برای گذار به دموکراسی از آن دفاع می‌کند، نیازمند جنبش اجتماعی است، اما این امر موجب نمی‌شود تا مدعی شود که اینک جامعه سازمان یافته و قدرتمند است و موازنه قوا شکل گرفته است.

پاورقی‌ها:

*- اگر شکلی از اعتراض در گذشته به اجرا در آمده و مقبولیت یافته باشد، استفاده از آن نوع اعتراض، به آن مشروعیت می بخشد. عدم پرداخت قبض های برق و آب و گاز در انقلاب اسلامی 57، یک نوع نافرمانی مدنی بود که مقبولیت عام یافت. اگر موسوی و کروبی به وجوهی از شخصیت و اندیشه های آیت الله خمینی باور دارند، این یکی از روش های اعتراضی به شدت تأثیرگذاری بود که او بر آن صحه نهاد. آیا اینها نمی توانند از این روش استفاده کنند و مردم را آن فرا بخوانند؟

**- دالتون چهار سطح متفاوت برای اعتراض بر شمرده است. می گوید:

«اشکال غیر متعارف مشارکت بر روی یک پیوستار از حداقل تا حداکثر شدت درجه بندی می شوند. این پیوستار دارای چندین آستانه است. اولین آستانه، گذار از سیاست متعارف به غیر متعارف را نشان می‌دهد. امضای دادنامه ها و شرکت در تظاهرات های قانونی فعالیت های سیاسی غیر سنتی هستند اما هنوز در قالب معیارهای دموکراتیک مورد قبول جای دارند. دومین آستانه، حرکت به سمت تکنیک های عمل مستقیم نظیر تحریم ها را نشان می‌دهد. سومین سطح فعالیت های سیاسی شامل اقدامات غیر قانونی اما غیر خشونت آمیز می شود نظیر اعتصابات غیر رسمی و اشغال مسالمت جویانه یک ساختمان. در نهایت چهارمین آستانه شامل فعالیت های خشن نظیر آسیب رسانی به اشخاص و تخریب فیزیکی می گردد.»
Russell Dalton 1988: Citizen Politics in Western Democracies. Chatham, NJ: Chatham House .p 65.

دالتون چهارمین آستانه اعتراض را فعالیت های خشن به شمار آورده است. درباره توسل به این روش ها، اختلاف نظر وجود دارد. هم از جهت پیامدهای آن برای گذار به دموکراسی، و هم از جهت اخلاقی. آرش نراقی در «جایگاه اخلاقی خشونت در جنبش مدنی مسالمت آمیز»، استفاده از حدی از خشونت را در برخی از شرایط اخلاقاً قابل دفاع به شمار آورد. 

***- به عنوان نمونه، حمید رضا جلایی پور اخیراً گفته است:
«گسترش و شکل‌گیری شبکه‌های اجتماعی بسیار خودجوش‌تر، طبیعی‌تر، غیردستوری‌تر و غیربرنامه ‌ریزی‌شده‌تر از احزاب اتفاق می‌افتد و کمتر برنامه‌پذیر است...ارزیابی من این است که با وجود همه محدودیت‌ها و برخوردها، رشد آگاهی‌های عمومی و تقویت شبکه‌های اجتماعی در ایران در مجموع چشمگیر و رضایت‌بخش بوده است.»

جلایی پور در تیرماه سال جاری در نفی وجود «جنبش زنان» و اثبات وجود «جنبش سبز» گفته است:
«اگر یک جنبشی ظهور کند کسی نمی تواند منکر آن شود، در چنین شرایطی حرف جنبش همه جا هست. آیا الان کسی می تواند جنبش سبز را منکر شود...جامعه شناسی به ما می گوید برای این کهک حرکت اجتماعی بهک جنبش تبدیل شود، شروطی لازم دارد. حالا، حرف من با فمینیست ها این است که توجه کنید در چه جامعه ای می خواهید مطالبات برابر زن و مرد را پیگیری کنید؟ گفتم در جامعه‌ای می خواهید این کار را انجام دهید که هنوز وارد مرحله تحکیم دموکراسی نشده است. در جامعه‌ای که گذار به دموکراسی کرده باشد، حقوق شهروندی تثبیت می شود، لذا برای اعتراض مدنی لازم نیست که دسته دسته زنان راهی زندان بشوند و برای پیگیری حقوق خود کتک بخورند و آنان را به بی بند و باری متهم کنند. در چنین شرایطی است که «ضد جنبش» زنان نمی‌تواند وارد عمل شود. در صورتی که فمینیست‌های رادیکال کشور ما همچنان غافل اند...نکته دیگری که مانع تشکیل جنبش می شود این است که جامعه ایران یک جامعه سیاسی - مذهبی است و دولتش می تواند به نام مذهب، مردم را تحریک کند...دلیل دیگر، موانع سازماندهی و تشکل است. حتی فرض می گیریم که می‌توانیم جنبش مستقل زنان داشته باشیم؛ یعنی ملاحظات من به کنار، یکی از لوازم یک جنبش تشکل و سازمان است. اما این دولت ما متخصص مهار تشکل‌ها و سازمان‌ها است. در مقایسه با دیگر کشورها، خیلی سخت تر با سازماندهی و تشکل یابی برخورد می‌کنند. بنابراین، یک امکان دیگر همین «شبکه های اجتماعی غیر محسوس» است. مثلاً این که دانشجوهای همکلاسی دور هم جمع شوند و بحث کنند. بحث من این است که فقط اتکاء به شبکه های غیر محسوس برای یک جنبش کافی نیست. الان مثلاً شبکه‌های غیر محسوس مدنظر رهبران جنبش سبز هم خیلی زیاد است، اما باز این شبکه‌ها کار تشکل های منسجم سیاسی را نمی‌کند. شبکه های نامحسوس داریم، اما به نظرم تشکل‌های سازمانی خیلی مهم است. وقتی می توانیم از جنبش زنان صحبت کنیم که تشکل جدی یا حزبی داشته باشیم که اقلاً صدتا آدم جدی فمینیست عضوش باشد؛ و این حزب اسم و رسم داشته باشد، و کار کرده باشد. مانند صحنه سیاسی که دوره‌ای در جنبش های پیش از انقلاب می گفتند جبهه ملی، حالا در این جریانات اخیر می گویند مشارکت، مجاهدین انقلاب اسلامی، کارگزاران، اصولگرایان...، یکی از مؤلفه های مهم جنبش ها تشکل های سیاسی است.  باید نیروهای سیاسی شناسنامه دار و شفاف، جلودارش باشد...خب، برخی از فمینیست‌ها می گویند که جنبش ما «بی سر« است. البته، بد نیست که بگوییم یک حرکتی در جامعه جریان دارد. من هم قبول دارم که حرکت فمینیستی در جامعه موجود است. اما این حرکت چطور می تواند حقش را بگیرد، فقط شبکه های نامحسوس کافی نیست. اما از سوی دیگر، نمی گذارند که تشکلی هم شکل بگیرد...باز تاکید می‌کنم، جنبش مستقل زنان، زمانی می‌تواند شکل بگیرد که دوره تحکیم دموکراسی فرا رسیده باشد، در حالی که ما هنوز در دوره گذار هستیم...ویژگی های اصلی یک جنبش اجتماعی حداقل چهار تا است: نارضایتی، گفتمان، سازماندهی، و اعتراض. البته اعتراضی که دیده بشود، و اسم آن مرسوم شود، مثلاً جنبش تنباکو، جنبش مشروطه، نهضت 15 خرداد، جنبش سبز. این که حرکتی توسط زنان در جامعه مدنی وجود دارد، من قبول دارم. ولی به معنای تخصصی - فنی نمی توانیم بگوییم جنبش.»

اکبر گنجی در بخش دوم این سری گفتار، به تعریف مدل‌های شبکه‌های اجتماعی و ارتباط اعضای این شبکه‌ها با هم می‌پردازد. تاکیدها در متن از نویسنده است.

_{ATTA KENARE/AFP/Getty Images}

3- جامعه شناسان از سه نوع ساخت سخن گفته اند: ساخت نهادی (institutional structure) ،ساخت رابطه‌ای (relational structure) و ساخت تجسدی (embodied structure). گروهی از مردم‌شناسان (از جمله رادکلیف- براون) و جامعه‌شناسان از دهه 40 میلادی از مدل‌های ریاضی و استعاره‌هایی چون فضا، فاصله و جا به جایی برای تحلیل ساخت رابطه‌ای استفاده کردند.

تشبیه رابطه‌های اجتماعی به مدل‌های ریاضی، مفهوم «شبکه اجتماعی» یا «شبکه رابطه‌های اجتماعی» را برساخت. نقشه شبکه‌های اجتماعی بر اساس اصطلاحاتی چون نقطه (عاملان) و خط (رابطه‌ها) ترسیم شد.این مفاهیم طی هفت دهه گذشته بسط پیدا کرد و مفاهیم دیگری چون «شبکه کنش‌های متقابل اجتماعی»، «شبکه رابطه‌های عملاً/ بالفعل موجود»، «اتصال مندی»، «متقابل بودن»، «عمق و دوام»، «تراکم شبکه»، «انسجام شبکه اجتماعی»، «متلاشی شدن شبکه» و... را پدید آورد. به عنوان مثال، تراکم یک شبکه، «نسبت تمامی رابطه‌های ممکنی است که به صورت بالفعل بین کنشگران برقرار شده است.»[8] نظریه‌های جامعه‌شناختی برای فهم/ تحلیل/ تفسیر واقعیت اند، نه واقعیت سازی. بنابر این باید به یاد داشت که:

4- تشبیه پایه استدلال نیست. تشبیه را که عوض کنید، نتایج به کلی تغییر خواهند کرد (مدعای ما این نیست که همه نظریه‌های جامعه‌شناختی چیزی جز تشبیه نیستند، بلکه فقط برخی از نظریه‌ها را تشبیهی می‌دانیم. مدل ها به میزانی که ما را قادر به فهم واقعیت می‌کنند و به میزانی که قادر به پیش‌بینی درست باشند، می‌توانند واقع نما باشند. اگر نظریه‌ای «بهترین تبیین از عالم» را ارائه دهد، باید آن نظریه را توصیفی از واقعیت به شمار آورد). تشبیه‌های زیر را در نظر بگیرید، هریک از آنها که پذیرفته شود، پیامدها و الزامات خاص خود را خواهد داشت:

1-4- تشبیه روابط اجتماعی به بدن انسان و سخن گفتن از کالبد یا بدن اجتماعی. پارک، جامعه شناس آمریکایی، نظام اجتماعی را به فرایندهای جذب و دفع متابولیسم بدن تشبیه می کرد.

2-4- تحلیل‌های والرشتاین درباره نظام جهانی بر مبنای مرکز، پیرامون و نیمه پیرامون.

3-4- تشبیه ساخت اجتماعی به تصورات فیزیکی و معماری توسط مارکس. «زیربنا» و «روبنا»ی مارکسی چه چیز را به خاطر می‌آورد؟ زیربنای مادی رابطه‌های اجتماعی، روبنای نهادهای اجتماعی را می‌سازد. [9] در اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی و بلوک شرق سابق، سوسیالیسم به ساختمان تشبیه می‌شد و گفته می‌شد که می‌خواهند «ساختمان سوسیالیسم» را بسازند. فون هایک استدلال می‌کرد که از نظر معرفت شناختی، ساختن ساختمان سوسیالیسم ناممکن است. بسیاری از مسائل و مشکلات نظریه‌های مارکس/ انگلس از تشبیه ساخت اجتماعی به مفاهیم فیزیکی ناشی می‌شد.البته کتمان نمی‌توان کرد که پیروزی‌های چشمگیر علوم تجربی طبیعی در قرون معاصر، پدران علوم اجتماعی را به سوی ساخات فیزیک اجتماعی سوق داد.

4-4- لوی- استروس از تعابیر زمین شناسی برای تحلیل روابط جمعی یا ساخت رابطه‌ای استفاده می کرد. «لایه رویی و سطحی» و «لایه زیرین و عمقی» مفاهیمی بودند که از زمین شناسی اخذ و با آنها روابط جمعی تبیین شد.

5-4- آلتوسر از تشبیه میدان الکتریکی یا مغناطیسی برای تحلیل مناسبات اجتماعی استفاده می‌کند.

6-4- پارسونز نهادهای اجتماعی را بر اساس سیستم/ زیر سیستم تفسیر و تبیین می‌کرد. این نظریه مفاهیمی چون «لانه کردن» و «ریشه کردن» سیستم‌ها در همدیگر، «زیر سیستم‌ها" و «زیر- زیر سیستم‌ها» را برساخت.

7-4- نیکلاس لومان نظریه سیستمی پارسونز را بسط داد. او مفاهیم زیست‌شناختی و سیبرنتیک را وارد جامعه شناسی کرد. «نظام‌های اتوپئیتیک» یکی از مهم‌ترین برساخته‌های اوست که به کثیری از نظام‌ها از سلول‌های زیست‌شناختی تا سرتاسر جامعه جهانی اشاره دارد.

8-4- هابرماس از تلفیق نظرات پارسونز/ لومن با نظرات دیگران، نظریه کنش ارتباطی خود را برساخت. «چارچوب نهادی» و «زیست جهان» اجتماعی- فرهنگی برخی از مفاهیم برساخته هابرماس اند.

9-4- فوکو از تشبیه «مجمع‌الجزایر» و بوردیو از تشبیه «فضای اجتماعی» استفاده می‌کرد.[10]

10-4- آنتونی گیدنز مفهوم هندوی juggernaut را برای فهم مدرنیته به کار می‌گیرد.گاری یا تریلی عظیمی که در حال حرکت است و می‌تواند تحت کنترل راننده قرار نداشته باشد.

11-4- گروهی از جامعه‌شناسان جامعه را به بازار تشبیه می‌کنند و از بازار به عنوان ابزاری برای تبیین فرآیندهای مناسبات اجتماعی استفاده می‌کنند. مایکل پولانی گفته است جامعه مدرن را می توان «جامعه ای کاملاً ریشه گرفته از ساز و کارهای اقتصادی خود- یعنی جامعه‌ای بازارگون- قلمداد کرد.»[11]

12-4- گروهی از عالمان علوم اجتماعی برا ین باورند که بهترین مدل برای تفسیر جامعه، مدل زبان است. آنان جامعه را به زبان تشبیه می‌کنند.

5- معلوم نیست بتوان تشبیه روابط بین انسان‌ها به مدل‌های ریاضی را روا/ موجه (justified) کرد. به تعبیر دیگر، باید مستقلاً نشان داد که تشبیه روابط انسانی به فلان چیز موجه است. اگر اجتماع مانند بدن باشد، باید در آن به دنبال سر و قلب و...جامعه گشت. مگر گذشتگان وجود پادشاه در رأس جامعه را همچون وجود سر در رأس بدن توجیه نمی‌کردند؟ نه بدن مدل موجهی برای جامعه است، و نه می‌توان از این مدل نتایج ارزشی استنتاج کرد.

مدل باید فهم ما را عمیق کند، مشاهدات ما را توضیح دهد، پیش‌بینی‌های تازه کند و غیره. هیچ ایرادی وجود ندارد که فرد یا گروهی بر اساس نظریه شبکه واقعیت حرکت سبز را بفهمد (واصلا واقعیت سازی کند) مشروط بر آن که استدلال کند مدل مختارش بهترین تبیین برای پدیده‌های مورد مشاهده است و پیش بینی‌های صائبی هم دارد.

6- یکی از اصول جا افتاده در فلسفه علم این است که مشاهده عریان و ناب وجود ندارد. همه مشاهدات نظریه بارند. (theory-ladenness of observations) تمام مشاهدات از پس نظریه‌ها صورت می‌گیرد. عینک رنگ شده با نظریه ها، به ما می‌گوید جهان را چگونه ببینیم. یا به تعبیر دقیق‌تر، جهان را به نحو خاصی به ما نشان می‌دهند. شبکه‌ای دیدن روابط انسانی، محصول تشبیه روابط انسانی به مدل‌های ریاضی است. به تعبیر دیگر، این نوعی «تعبیر» و «تفسیر» است، نه واقعیت عریان و ناب. آیا مشاهده عالم اجتماع از پس این عینک، فهمی عینی یا بهتر از روابط انسانی در اختیار ما می‌گذارد؟

پاورقی‌ها:

8- مانوئل کاستلز در تعریف شبکه گفته است: «شبکه مجموعه‌ای از نقاط اتصال یا گره‌های به هم پیوسته است. نقطه اتصال یا گره نقطه‌ای است که در آن یک منحنی خود را قطع می‌کند. این که نقطه اتصال چه چیزی است مشخصاً به نوع شبکه‌های مورد نظر بستگی دارد. شبکه جریان مالی جهانی از نقاط اتصال بازارهای بورس و مراکز خدمات جانبی پیشرفته آنها تشکیل شده است. در شبکه سیاسی حاکم بر اتحادیه اروپا شوراهای ملی وزیران و کارگزاران بلند پایه اروپایی نقاط اتصال محسوب می‌شوند. نقاط مزارع کوکا و خشخاش، آزمایشگاه‌های پنهانی، باندهای فرود مخفی، گروه‌های خیابانی و نهادهای مالی تطهیر پول‌های کثیف در شبکه‌های قاچاق مواد مخدر هستند که در اقتصادها، جوامع و دولت‌ها در سرتاسر جهان نفوذ کرده اند.سیستم‌های تلویزیونی، استودیوهای تولید سرگرمی، مراکز گرافیک کامپیوتری، گروه‌های خبری، و دستگاه‌های متحرک تولید،ارسال و دریافت علائم نقاط اتصال شبکه جهانی رسانه‌های جدید هستند که کانون بیان فرهنگی و افکار عمومی در عصر اطلاعات است...کلیدهایی که شبکه‌ها را به یکدیگر متصل می‌کنند (برای مثال جریان‌های مالی که کنترل امپراتوری‌های رسانه‌ای را در دست دارند که بر فرایندهای سیاسی تأثیر می‌گذارند.) ابزار ممتاز قدرت هستند. بنابراین قدرت‌مداران کسانی هستند که کنترل کلیدها را در دست دارند.» (مانوئل کاستلز، عصر اطلاعات: اقتصاد، جامعه و فرهنگ، ظهور جامعه ی شبکه ای، جلد اول،ترجمه ی احد علیقلیان، افشین خاکباز، طرح نو، صص 545- 544.)

9- مارکس در پیش گفتار درآمدی بر نقد اقتصاد سیاسی، می‌گوید: «انسان ها در تولید مادی زندگی خود وارد مناسبات معینی می‌شوند که لاینفک و مستقل از اراده آن هاست، این مناسبات تولید مطابقت دارد با مرحله معینی از تکامل قوای مادی تولید آنها. کل این مناسبات تولید منوط است به ساختار اقتصادی جامعه- همان زیر بنای واقعی که روبناهای حقوقی و سیاسی برآن شکل می‌گیرند و شکل‌های معینی از آگاهی اجتماعی با آن مطابقت می‌یابند. شیوه تولید زندگی مادی به خصلت عمومی روند اجتماعی، سیاسی و معنوی زندگی شکل می‌دهد. آگاهی انسان‌ها نیست که هستی‌شان را تعیین می‌کند، بلکه برعکس، هستی اجتماعی آنهاست که آگاهی‌شان را تعیین می‌کند. نیروهای مادی تولید در جامعه، در مرحله معینی از تکامل این نیروها، با روابط موجود تولید در تعارض قرار می‌گیرند، یا- صرفاً با بیان حقوقی همین امر- با مناسبات مالکیت که قبلاً در چارچوب آن عمل می‌کرده اند در تعارض قرار می‌گیرند. این مناسبات که شکل تکامل نیروهای تولید بوده اند به قید و مانع بدل می‌شوند. در این هنگام، دوران انقلاب اجتماعی فرامی‌رسد. با تغییر زیربنای اقتصادی، کل روبنای عظیم نیز دیر یا زود دگرگون می‌شود... همانطور که نظر ما درباره فلان فرد مبتنی بر تصور خود آن فرد از خودش نیست، پس درباره کل یک دوران انقلابی هم نمی‌توانیم به همان شیوه‌ای که این دوران از خودش آگاهی دارد قضاوت کنیم: برعکس، این آگاهی را باید به مثابه محصول تناقض‌های زندگی مادی توضیح بدهیم.»

Karl Marx, Selected Writings in Sociology and Social Philosophy, London, 1956, pp. 51-2.

10- بوردیو گفته است که «فضای اجتماعی در واقع اولین و آخرین واقعیت است.» تحلیل روابط اجتماعی بر اساس فضای اجتماعی صورت می‌گیرد. می‌گوید: «تصور فضا اذعان دارد که به هر «واقعیتی» که جایگاهی اختصاص داده شود آن واقعیت در قسمت بیرونی مشترک بین اجزای سازنده‌اش جا می‌گیرد. موجودات آشکار و مستقیماً قابل مشاهده، خواه فرد باشند خواه گروه، به دلیل تفاوت‌های‌شان وجود دارند و به حیات خود ادامه می‌دهند؛ یعنی آنها در فضای رابطه‌ای، جایگاه‌ها و مقام‌هایی را در نسبت با یکدیگر اشغال کرده اند. این مقام‌ها غیر قابل مشاهده‌اند و نشان دادنشان به نحو تجربی دشوار است، اما واقعی‌ترین واقعیت‌ها هستند...و اصول واقعی رفتار افراد و گروه‌ها به شمار می‌روند.»

Bourdieu,P. (1994) Practical Reason. Cambridge: polity press, p 31.

11- دن اتلیتر و فرن تونکیس ، جامعه بازار، بازار و نظریه اجتماعی مدرن، ترجمه حسین قاضیان، نشر نی، ص 10.