خبر - مصطفی خلجی

مصطفی خلجی، روزنامه‌نگار حوزه فرهنگ و ادبیات، به دو گونه شعر در دهه‌های اخیر ایران پرداخته است؛ شعر دولتی و شعر مستقل.

اگر شعر معاصر ایران را به دو قسم دولتی و غیردولتی تقسیم کنیم، بخش اول فربه و دیگری از شدت ضعف، پوست و استخوان شده است.

فربگی شعر دولتی ناشی از میزان پول و امکاناتی است که از سوی نهاد‌ها و سازمان‌های دولتی به بدن آن تزریق می‌شود و هیکل شعر غیردولتی نیز بر اثر عدم حمایت، سانسور، فشار و تهدیدهای حکومتی، لاغر و نحیف شده است.

هفته‌ای نیست که خبری درباره سانسور، توقیف یا معطل ماندن شعر شاعران مستقل ایران، نظیر فروغ فرخزاد، محمدعلی سپانلو، جواد مجابی و سیدعلی صالحی در هزارتوی اداره کتاب وزارت ارشاد، یا لغو جوایز شعر غیردولتی مثل جایزه بیژن جلالی منتشر نشود.

با این حال، این نوع شعر، علی‌رغم وضعیت بحرانی‌اش، نسبت به شعر دولتی همواره خواننده و مخاطب بیشتری دارد، و ادامه حیات خود را مدیون همین استقلال از دولت و اتصال بی‌واسطه‌اش به مردم می‌داند.

بررسی محدودیت‌هایی که در مسیر خلق و نشر شعر مستقل ایران وجود دارد، به تنهایی نشان‌دهنده حضور چشمگیر و دخالت دولت در عرصه شعر ایران است، اما مرور این محدودیت‌ها خود مجالی جداگانه می‌طلبد.

در این گزارش، صرفا با برشمردن سازمان‌ها و نهادهایی که زمام شعر دولتی را در ایران بر عهده گرفته‌اند، به سرچشمه‌های این نوع شعر و عوامل گسترش آن اشاره می‌شود.

۱. وزارت ارشاد

در زمینه شعر دولتی وزارت ارشاد حرف اول را می‌زند. جدای از نقشی که برای این وزارتخانه در ساماندهی چاپ و نشر، حمایت از ناشران و پدیدآورندگان، برگزاری جشنواره‌های فرهنگی، جوایز ادبی و نمایشگاهای کتاب در نظر گرفته شده، بنیه مالی این نهاد دولتی نیز قدرت عمل و نفوذ آن را بالا برده است.

وزارت ارشاد با در اختیار داشتن سکان ممیزی، باعث سهولت انتشار شعر شاعران نزدیک به دولت و دشواری چاپ اشعار شاعران مستقل شده است.

همچنین علاوه بر جوایز متعددی که سازمان‌های وابسته به وزارت ارشاد نظیر خانه کتاب، در زمینه کتاب‌های شعر برگزار می‌کنند، تأسیس جشنواره شعر فجر به عنوان نماد حمایت دولت از شعر، در خور توجه است.

جشنواره شعر فجر از بدو تأسیس، به علت در نظر نگرفتن تمامی سلیقه‌های شعری موجود در ایران، با انتقاد اهالی شعر حتی شاعران نزدیک به دولت مواجه بوده است. این یکسونگری در بخش بین‌المللی این جشنواره یعنی جشنواره شاعران ایران و جهان هم دیده می‌شود.

در یکی از دوره‌های برگزاری جشنواره شعر فجر بود که بنا به درخواست برخی از شاعران نزدیک به دولت، تأسیس پست قائم‌مقامی شعر در این وزارتخانه پیشنهاد شد. اما قائم ‌مقام وزیر ارشاد در امور شعر هم نتوانسته تا کنون رویکرد این وزارتخانه را نسبت به شعر معاصر ایران تغییر دهد. در عوض، قائم مقام شعر وزارت ارشاد، در اوایل فعالیت‌اش در این وزارتخانه از افزایش سکه‌های جشنواره شعر فجر خبر داد.

حمایت از ناشران و خرید کتاب آنان نیز یکی دیگر از ابزارهای وزارت ارشاد است که در زمینه گسترش ادبیات دولتی و در اینجا شعر دولتی به کار می‌رود.

تاکنون کمتر مجموعه‌شعری از شاعری مستقل توسط وزارت ارشاد خریده، یا از ناشری مستقل در حوزه شعر حمایت شده است. برعکس آنچه اتفاق افتاده، ورشکستگی ناشران شعر مستقل ایران نظیر انتشارات «آهنگ دیگر» بوده است.

همچنین وزارت ارشاد با تأسیس دفتری به نام شورای شعر و ترانه، همواره تلاش کرده تا بر ترانه‌های سروده شده نیز اعمال نظر کند. جدای از این‌که این شورا در دست عده‌ای از شاعران نزدیک به حکومت قرار دارد، گاهی نظارت‌های این شورا منجر به محدودیت‌هایی حتی برای بعضی از اعضای آن شده است.

به عنوان نمونه، چهار سال پیش، محمدعلی بهمنی، عبدالجبار کاکایی و اهورا ایمان از این شورا کناره‌گیری کردند و در بیانیه‌ای درباره علت این کناره‌گیری نوشتند: وزارت ارشاد ناخواسته با کشاندن معیارهای عمدتا سلیقه‌ای، سیاسی و اخلاقی به حوزه‌ تولید کلام در موسیقی پاپ هویت کاذب دیگری به تولید‌کنندگان آثار غیرعلمی و پیش پا افتاده داده است. و این حس فاخر و ارجمند اجتماعی و سیاسی را به یک جریان ناتوان و ضعیف و غیرعلمی تزریق کرده است.

به موازات دفتر شعر و ترانه وزارت ارشاد، دفتری مشابه در سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی مشغول نظارت بر ترانه‌های سروده شده‌ای است که برای اجرا به این سازمان فرستاده می‌شود.

۲. حوزه هنری

حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی نیز یکی از حامیان اصلی شعر دولتی در ایران است. محسن مومنی شریف رئیس کنونی این نهاد که با یک واسطه (رئیس سازمان تبلیغات) از سوی دفتر رهبر جمهوری اسلامی تعیین می‌شود، خود یکی از نویسندگان نزدیک به حکومت است.

بخش شعر در حوزه هنری مشخصا در یکی از ادارات زیرمجموعه آن به نام «مرکز آفرینش‌های ادبی حوزه هنری» مدیریت می‌شود.

حمایت از شعر مذهبی و «انقلابی» سیاست اصلی این مرکز است و برای اجرایی شدن این سیاست، حوزه هنری به برگزاری جلسات شعر و چاپ اشعار شاعرانی مورد نظر خود می‌پردازد.

همچنین این نهاد حکومتی با نزدیکی ویژه‌اش به آیت‌الله خامنه‌ای، هر سال جلسه شعری را در حضور او برگزار می‌کند. شاعرانی که در جلسه شعرخوانی رهبر حضور دارند با نظر حوزه هنری دست‌چین می‌شوند.

طبق یک قانون نانوشته، حضور در این جلسات سالانه، برای شاعران پیشکسوت نزدیک به دولت به نوعی مصونیت بیشتر، و برای جوان‌تر‌ها گشایش در بهره‌گیری از تسهیلات دولتی به همراه دارد.

یکی از نتایج برگزاری جلسات شعر در حضور رهبر، تأسیس انجمن شعر «امین» (تخلص شعری آیت‌الله علی خامنه‌ای) بوده که بزرگداشت نویسندگان و شاعران نزدیک به رهبر نظیر محمدرضا سرشار از وظایف آن است.

نکته مهمی که درباره حوزه هنری حائز اهمیت است، این است که آثار منتشر شده از سوی حوزه هنری نیازی به بررسی وزارت ارشاد ندارد. این امر، حوزه هنری را به قدرت دوم چاپ کتاب، به ویژه در شعر تبدیل کرده است.

۳. سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی که زیر مجموعه وزارت ارشاد است، با در اختیار داشتن دفا‌تر فرهنگی جمهوری اسلامی در کشورهای مختلف جهان، سازمانی عظیم در زمینه گسترش ادبیات دولتی به شمار می‌آید.

ترجمه شعر شاعران فارسی‌زبان به زبان‌های خارجی و انتشار آن‌ها در کشورهای مختلف یکی از اختیارات سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی است.

اما عملکرد این سازمان در این باره طی سال‌های اخیر نشان می‌دهد که رایزنی‌های فرهنگی جمهوری اسلامی هیچ علاقه‌ای به ترجمه آثار مستقل شعر معاصر ایران ندارند و در عوض صرف نظر از آثار کلاسیک مثل حافظ و خیام، شعرهای دولتی مثل مجموعه اشعار آیت الله خمینی را بار‌ها و بار‌ها به زبان‌های مختلف ترجمه و منتشر کرده‌اند.

به کار گرفتن برخی از شاعران نزدیک به حکومت، نظیر موسوی گرمارودی و علیرضا قزوه، در مقام رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی، نیز یکی دیگر از رانت‌هایی است که این سازمان به شاعران دولتی می‌دهد.

همچنین انتخاب شاعران خارجی برای شرکت در جشنواره‌های داخل ایران، یکی از وظایف سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی است که معیارهای این انتخاب نه تنها مبتنی بر ارزش‌های ادبی نیست، بلکه بستگی به سیاست‌های روز جمهوری اسلامی دارد.

سفرهای خارجی نیز یکی دیگر امتیازاتی است که به شاعران نزدیک به نظام سیاسی جمهوری اسلامی داده می‌شود. این سفر‌ها با هماهنگی رایزنی‌های فرهنگی جمهوری اسلامی در خارج از کشور صورت می‌گیرد.

۴. نهادهای نظامی

شعر جنگ یا به قول مقامات دولتی، «شعر دفاع مقدس» بخشی از شعر دولتی در ایران را تشکیل می‌دهد. اما در حمایت، ترویج و گسترش این نوع شعر، نقش سازمان‌های نظامی نظیر بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس چشمگیر است.

یکی از اقدامات مهمی که این بنیاد برای شعر جنگ انجام می‌دهد، برگزاری «کنگره سراسری شعر دفاع مقدس» است، اما یکنواختی و نبود خلاقیت در برگزاری این کنگره باعث شده که تولید آثار کلیشه‌ای در حوزه جنگ به معضلی بزرگ تبدیل و حتی صدای شاعران نزدیک به دولت نیز بلند شود.

حسین اسرافیلی، یکی از شاعران نزدیک به دولت که شعرهایی درباره جنگ ایران و عراق سروده، در این باره گفته است: با گذشت سال‌های جنگ، ارتباط شاعران جوان با موضوع دفاع مقدس قطع و این امر سبب تولید آثار کلیشه‌ای شده است.

همچنین، محمدحسین جعفریان یکی دیگر از شاعران نزدیک به حکومت با انتقاد شدید از اینکه بخش اعظمی از بودجه‌های دولت صرف برگزاری برنامه‌های فرمایشی می‌شود که خروجی مناسبی ندارند، در حاشیه نوزدهمین کنگره سراسری شعر «دفاع مقدس» گفت که «هر سال شاهد حضور چهره‌های تکراری در برخی از کنگره‌ها هستیم اما باید میدان را برای دیگران نیز باز گذاشت.»

جلیل صفربیگی، شاعر، نیز در ضمن انتقاد از این کنگره گفته است: ‌کنگره شعر «دفاع مقدس» به ورطه‌ تکرار افتاده است و دعوت جمعی از ۲۰۰ یا ۳۰۰ شاعر در یک استان و آن هم برای مدت زمانی کوتاه، بدون این‌که به جوانب مختلف آثار آن‌ها پرداخته شود، ‌ به ادبیات دفاع مقدس کمکی نخواهد کرد.

۵. شهرداری تهران

در نبود انجمن‌های مستقل ادبی در ایران به ویژه در پایتخت، شهرداری تهران با در اختیار داشتن زنجیره‌ای از فرهنگسرا‌ها در مناطق مختلف شهر، به جمعی از شاعران مجال فعالیت می‌دهد. اما شاعرانی که در این فرهنگسرا‌ها مشغول فعالیت می‌شوند، چهره‌های سر‌شناس ادبی نیستند.

هرچند که سلایق سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران که زمام امور فرهنگسرا‌ها را در اختیار دارد، متفاوت از سیاست‌های دولت است، اما فقط توانسته گروه خاصی از شاعران را گرد خود جمع کند؛ شاعرانی نظیر عبدالجبار کاکایی که علی‌رغم اختلاف‌هایی که با مسئولان دولتی دارند، اما شاعر مستقل نیز محسوب نمی‌شوند.

برگزاری جوایز و جشنواره‌های شعر، مثل جشنواره شعر شب‌های شهریور که دبیری آن مدتی بر عهده کاکایی بود یکی از فعالیت‌های شهرداری تهران در زمینه شعر است.

اما در همین جشنواره نیز شرط ممیزی شعرهای شاعران پیش از داوری، باعث جنجال شد و مشکلاتی که این جشنواره با آن مواجه بوده باعث شده که از زمان تأسیس، نتواند به صورت پیوسته به فعالیت ادامه دهد.

۶. فرهنگستان زبان و ادب فارسی

اما شاید غیرموجه‌ترین فعالیت در زمینه شعر دولتی، فعالیتی است که از سوی فرهنگستان زبان و ادب فارسی صورت می‌گیرد.

فلسفه تأسیس این فرهنگستان پاسداری از کلیت زبان و ادب فارسی است؛ اما طی سال‌های اخیر به نظر می‌رسد گرایش این فرهنگستان که رئیس آن از سوی رئیس‌جمهوری منصوب می‌شود، به «ادبیات انقلاب» بیشتر شده است.

اوایل سال ۹۰ فرهنگستان ادب و زبان فارسی هم به خیل نهادهایی پیوست که سعی دارد ذیل عنوان «ادبیات انقلاب اسلامی» به صرف هزینه و انجام برنامه‌هایی بپردازد.

غلامعلی حداد عادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گروه «ادبیات انقلاب اسلامی» را در این فرهنگستان تشکیل داد و طی حکمی محمدرضا ترکی را به مدیریت این گروه منصوب کرد.

ترکی، یکی از شاعران نزدیک به دولت است که مدتی مدیر شبکه فرهنگ رادیو بوده است.

۷. انجمن‌های ادبی نیمه‌دولتی و رسانه‌های نزدیک به حکومت

در این می‌ان، انجمن‌های نیمه دولتی مثل انجمن شاعران ایران که در برهه‌هایی از مزایا، بودجه و امکانات دولتی هم بهره‌مند بوده‌اند، یکی دیگر از پاتوق‌های شعر دولتی در ایران به شمار می‌آیند. هرچند که اکنون نزاع جدی میان حکومت و این انجمن‌ها بر سر نوع مدیریت آن درگرفته است.

همچنین نقش بخش فرهنگی نشریات، روزنامه‌ها و خبرگزاری‌های دولتی و سازمان صدا و سیما را در ترویج ادبیات دولتی به ویژه شعر دولتی نباید نادیده گرفت.

بسیاری از شاعران فعلی که در شعر دولتی مطرح هستند، روزگاری کار خود را با نوشتن در صفحات ادبی روزنامه‌ها و نشریات وابسته به دولت یا نهادهای حکومتی آغاز کرده‌ و با آمدن تصویرشان در قاب تلویزیون شناخته شده‌اند.

دیدگاه - مردمک

آرش کمانگیر در وبلاگ خود با اشاره به دیدار برخی شاعران با رهبر جمهوری اسلامی، از نیاز حکومت به «مشروعیت ادیبانه» می‌نویسد.

امیر عاملی، که فارس نیوز او را یکی از «شاعران متعهد» ایران توصیف می‌کند، «در پاسخ به منافقانی که می‌خواهند با صدای سوخته شجریان مردم ایران را تحقیر کنند» می‌سراید:

گم شدی آوازه خوان پیر ما - گم شدی آخر به زیر دست و پا
کرد بیگانه تو را ابزار خویش - خود شدی تا نور حق دیوار خویش
ربنایت چون خودت از یاد رفت - خیل شاگردان، هلا! استاد رفت

او ادامه می‌دهد:
مکر آمریکا تو را منفور کرد - زرق و برق غرب چشمت کور کرد

و بالاخره می‌گوید:
وقت پیری ناز کردی با همه - ناز را آغاز کردی با همه
ناز کم کن سوی ملت باز گرد - کم بگو از یأس ای استاد زرد

وحید این شعر را در گوگل ریدر همخوان می‌کند [به اشتراک می‌گذارد]. دوستی در جواب فی‌البداهه این‌طور می‌نویسد:
آنکه گم گشته به زیر دست و پا - غیرت است و راستی هست و حیا
تا به نور حق صدا را ساز کرد - یک گلستان گل برایش ناز کرد

و ادامه می‌دهد:
مطرب عهد شباب و پیرما - هیبتی دارد صدای شیرما
تار و تنبور و رباب همساز او - ماه و خورشید و فلک هم راز او
گاه سبز و گاه نیلی گاه زرد - مثل یک رنگین کمان آن نیک مرد
سبز می‌خواند برای ملتش - تُف به ذات «عاملی» و دولتش

قبل از این درمورد پس گرفتن «مشروعیت خیابانی» از حاکمیت ایران در وقایع از پس از فوت آیت الله منتظری حرف زدیم (بببنید: متن یک دروغ  30 ساله: فوت آیت‌الله منتظری و ترک برداشتن مشروعیت خیابانی).

زمانی که جمعیت انبوه برای سوگواری مرگ آیت‌الله به خیابان ریخت و یک وبلاگ‌نویس «ارزشی» به خط کش و محاسبه طول و عرض خیابان رو آورد، عملا پرونده 30 ساله استفاده از هلیکوپتری که در «راهپیمایی‌های خودجوش» بالای جمعیت می‌چرخید زیر سوال رفت.

به عبارت دیگر، حاکمیت آنقدر از مشروعیت خیابانی استفاده کرد که مخالفینش هم به این فن مسلط شدند و از آن به عنوان ابزاری علیه حاکم استفاده کردند.

«مشروعیت ادیبانه» ابزار دیگری است که حاکمیت ایران سال‌هاست از آن استفاده کرده است. در 30 سال گذشته حاکمان دیوان شعر چاپ کرده‌اند و شعرا را به حضور پذیرفته‌اند. در چنین فضایی است که کمتر از 24 ساعت پیش یک کاربر ِ یک شبکه اجتماعی به شعر «شاعر دولتی» با هشت بیت ِ فی‌البداهه، که «پنج دقیقه وقت صرف آنها کرده است»، جواب می‌دهد.

حالا توپ در میدان حاکمیت است. آیا وبلاگ نویس «ارزشی»ی پیدا خواهد شد که «شعر  گوگل ریدری» را حلاجی کند و این خطر را بپذیرد که «شعرهای فارس نیوزی» هم زیر ذره بین بروند؟

مرتضی امیری اسفندقه یکسال پیش در دیدار شاعران با رهبر ایران خواند. مصرع‌های پیش از این در این شعر که به گفته خبرگزاری فارس درباره «انتخابات دهم ریاست جمهوری و وقایع بعد از آن» است اینطور بود: تکرار قافیه به تنوع خلاف نیست - خاصه که در حمایت شعر تر آورنداز شاعران بپرس که در شعر می‌شود - جر را به حکم قافیه یا جر جر آورند این قصیده این‌طور تمام شد، من رآی داده‌ام به تو و می‌دهم هنوز - از کاسه چشم‌های مرا گر درآورند.

خبر - مردمک

دیدار رهبر جمهوری اسلامی با شاعران از دوران ریاست‌جمهوری او آغاز شده است و سازمان تبلیغات اسلامی به عنوان نهاد فرهنگی بیت رهبری آن را سازماندهی می‌کند.

آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای،  دو ماه پس از دیدار با اهالی سینما، این‌بار با جمعی از شاعران ملاقات کرد و با تاکید بر «استفاده از قریحه شاعری در مسیری که خداوند متعال توقع دارد»، به شاعران توصیه کرد در بیان مسایل، دل و عواطف خود را نگه دارند.

دیدار رهبر جمهوری اسلامی با شاعران از دوران ریاست‌جمهوری آقای خامنه‌ای در شب تولد امام حسن مجتبی برگزار می‌شود و سازمان تبلیغات اسلامی مسئولیت دعوت شاعران به این مراسم را بر عهده دارد.

به گزارش خبرگزاری فارس، دیدار امسال با حضور 30 شاعر برگزار شد. علیرضا قزوه، امیر عاملی، علی موسوی‌گرمارودی، علی معلم‌دامغانی، یوسفعلی میرشکاک، غلامعلی حداد‌عادل،  سیمین‌دخت وحیدی و قادر طهماسبی از جمله شعرای حاضر در این جلسه بوده‌اند.

خبرگزاری فارس در گزارشی که از دیدار مشابه سال گذشته منتشر کرد، تعداد شاعران حاضر در مراسم را یکصد نفر ذکر کرده بود. طبق این گزارش‌ها، برنامه دیدار سالانه رهبر با شاعران در ماه رمضان، با اقامه نماز مغرب و عشا به امامت آقای خامنه‌ای آغاز می‌شود، با افطار و مراسم شعرخوانی‌ ادامه‌ می‌یابد و در نهایت با سخنرانی آیت‌الله خامنه‌ای پایان می‌گیرد.

شعرهایی که در این مراسم خوانده می‌شود٬ اغلب در وصف آقای خامنه‌ای، پیامبر اسلام و امامان شیعه، شرح رویدادهای مذهبی نظیر عاشورا و توصیف مفاهیمی چون مقاومت، شهادت و پایداری است. نقطه مشترک این اشعار برخورداری از دیدگاهی دینی و مذهبی و همخوانی با مفاهیمی است که طی 30 سال اخیر در ایران مورد توجه حکومت بوده است.

دیدارها با اهالی هنر

هرچند دیدار رهبر ایران با شاعران و نویسندگان و اهالی هنر به یک سال اخیر محدود نمی‌شود اما حضور جمعی از بازیگران، کارگردانان و شاعران و نویسندگان در مراسم تحلیف ریاست‌جمهوری در سال 1388 و پیگیری این دیدارها طی یک‌سال اخیر، واکنش‌هایی متفاوت نسبت به گذشته ایجاد کرده و نوعی مرزبندی میان هنرمندان نزدیک به حکومت و هنرمندان حامی جریان منتقد و مخالف به وجود آورده است.

یکی از پرسر و صداترین دیدارها از این دست، حضور تعدادی از سینماگران در بیت رهبری بود. دوازدهم تیر، تعدادی از هنرمندان از جمله پروانه معصومی، محمدرضا شریفی‌نیا، محمدحسین لطیفی، احمد نجفی و جعفری‌جوزانی در مراسم دیدار با رهبری شرکت کردند و حضورشان دراین مراسم علاوه بر انعکاس گسترده رسانه‌ای٬، ایجاد کمپین‌های مجازی بر علیه آنان در شبکه‌های اجتماعی را به دنبال داشت.

علاقه رهبر جمهوری اسلامی ایران به هنر به ویژه شعر و موسیقی در دوران جوانی و پیش از عهده‌دار شدن سمت‌های سیاسی، یکی از موضوعاتی است که نه تنها در زندگی‌نامه موجود در سایت رسمی او، بلکه از سوی کسانی که سابقه دوستی و آشنایی با او دارند، و اکنون از افراد «داخل نظام» نیستند نیز مطرح شده است.

در یکی از گزارش‌هایی که به قلم رئیس سازمان تبلیغات اسلامی در سایت رسمی آقای خامنه‌ای انتشار یافته، به عضویت او در انجمن ادبی فردوسی و شرکت در جلسات انجمن ادبی فرخ با حضور علی‌اکبر فیاض و غلامحسین یوسفی و ارتباط با شاعرانی چون شفیعی کدکنی و همچنین علاقه وافرش در سنین جوانی به خواندن رمان‌ اشاره شده است. در این گزارش آقای خامنه‌ای رمان بینوایان را معجزه ادبیات جهان لقب داده و آثار رومن رولان و کتاب جنگ و صلح تولستوی را ستوده است.

پیش از این هوشنگ اسدی،‌ روزنامه‌نگار مقیم فرانسه که در دوران پهلوی همراه با آیت‌الله خامنه‌ای هم سلول بود، در یادداشتی خطاب به او به یادآوری علاقه آقای خامنه‌ای به ادبیات و شعر پرداخته و نوشته بود:‌ محمود اعتمادزاده-به‌آذین ـ را می‌دانم خوب می‌شناسید٬ کلی درباره‌اش حرف زدیم. بعدها هم که ترجمه‌هایش را از شولوخف برایتان آوردم و خواندید و نکاتی را از آنها بیرون کشیدید.

هرچند این علاقه دیرین شخصی ممکن است در ساماندهی این جلسات و دیدارهای سالانه با هنرمندان حوزه‌های گوناگون موثر باشد، اما نام‌های تکرار شونده در این جلسات و آنچه از گفت‌و‌گوهای رد و بدل شده میان هنرمندان و رهبر ایران در رسانه‌های دولتی منتشر می‌شود٬ تحلیل‌های دیگری را به همراه دارد.

فرج سرکوهی، روزنامه‌نگار ایرانی که اکنون در آلمان اقامت دارد، پس از دیدار رهبر ایران با اهالی سیما٬ در یادداشتی نشست‌های آقای خامنه با نویسندگان، شاعران و هنرمندان را رخدادی کلیشه‌ای با شکل و مضامین ثابت دانست که از برخوردی حکومت مکتبی با هنر و ادبیات نشان دارد. به عقیده این روزنامه‌نگار مشاوران آقای خامنه‌ای با سازماندهی این جلسات و دیدارها می‌کوشند چهره او را با نشان هنرشناسی و شاعری نیز تزئین کنند.

اسلامی کردن هنر، رعایت موازین شرعی در تولیدات هنری، توجه به مفاهیم انقلابی، مبارزه با تهاجم فرهنگی دشمن و اخیرا مبارزه با نشانه‌ها و نمادهای جنگ نرم٬، مواردی است که رهبر جمهوری اسلامی در سخنرانی برای اهالی هنر روی آنها تاکید می‌کند.

علاوه بر این، خواندن اشعار و ایراد سخنرانی‌های مدیحه‌وار در شرح و بیان ویژگی‌های رهبر ایران در این مراسم و اعطای القاب به شاعرانی که آثار بهتری ارائه می‌دهند، این جلسات را به نشست‌های ادبی شبیه می‌کند که در تاریخ ادبیات ایران با عنوان جلساتی برای ارائه آثار تازه «شاعران دربار» از آنها یاد شده است.

شعر و شاعری درباری در دوره سامانیان و غزنویان به اوج رسید و از آنجا که تنها دستگاه حکومتی وسع پرداختن به هنر و خرید آثار هنری را داشت، شاعران بسیاری چون عنصری، کسایی مروزی، فرخی سیستانی و منوچهری دامغانی در این دوره ساکن دربار بودن و در قبال دریافت صله از دستان شاه و درباریان شعر می‌سرودند.

هرچند این شیوه در جریان مشروطه در ایران دگرگون شد اما همچنان در دوره پهلوی ادامه داشت و این روزها به شکل و سیاقی متفاوت با گذشته به حیات خود ادامه می‌دهد.

علیرضا قزوه از شاعران پس از انقلاب که بیشتر آثارش درباره جنگ، فلسطین و مضامین مذهبی است، به طور سنتی برگزار کننده و مجری این مراسم سالانه است.

حمید سبزواری٬ موسوی گرمارودی٬ محمدعلی معلم دامغانی و یوسفعلی میرشکاک که وجه مشترک آنها نیز سرودن اشعار مذهبی است٬ هر سال به عنوان پیشکسوتان شعر و ادب معاصر در بخش شعرخوانی مراسم شرکت می‌کنند.

شاعرانی چون شمس لنگرودی، احمدرضا احمدی و سیدعلی صالحی که آثار تازه آنها طی سال‌های اخیر از پرفروش‌های بازار نشر ایران است٬ تاکنون در این مراسم حاضر نبوده‌اند.

دو روز پیش یعنی روز اول ماه تیر یک سمت جدید به سفارش آقای احمدی‌نژاد در وزارت ارشاد شکل گرفت و از این پس هر شخصی که در این پست دولتی مشغول به کار شود به نام «قائم‌مقام شعر و ادب» شناخته خواهد شد.

اما «قائم مقام شعر» چه کسی است و چه وظایفی دارد؟

آقای یحیی طالبیان که دو روز پیش به عنوان اولین قائم‌مقام وزیر فرهنگ و ارشاد در «امور شعر و ادب» معرفی شد می‌گوید همه بخش‌های پراکنده‌ای که در دل وزارت فرهنگ و ارشاد در زمینه زبان، شعر و ادب فارسی فعالیت می‌کنند تحت یک مدیریت واحد جمع خواهند شد و قرار است در این رویکرد جدید به شعر که در گذشته شان و جایگاه خودش را نداشته، توجه بیشتری شود.

ماجرا از اینجا رسانه‌ای می‌شود که همایش بزرگی به نام «نخستین همایش بین‌المللی شاعران ایران و جهان» در فروردین ماهی که گذشت برگزار می‌شود، آقای احمدی‌نژاد در روز افتتاحیه به تالار وحدت می‌رود تا در مراسم سخنرانی کند. مجری این مراسم که عباس سجادی نام دارد قبل از آنکه آقای احمدی‌نژاد را دعوت به سخنرانی کند از اینکه شعر در وزارت ارشاد برای خودش یک معاونت ندارد و مسایلش هر روز باید به یک معاونت مربوط شود انتقاد می‌کند و می‌گوید ما شاعران از شما می‌خواهیم حداقل برای شناسنامه ایرانی (شعر و ادبیات) یک اداره کل در وزارت ارشاد در نظر بگیرید.

می‌گویند آقای سجادی بعد از دادن این پیشنهاد مورد تشویق حاضران قرار می‌گیرد و آقای احمدی‌نژاد هم به وزیر فرهنگ و ارشاد دستور می‌دهد تا یک قائم مقام اختصاصی در امور شعر و ادب برای خود برگزیند. آقای سید محمد حسینی، وزیر فرهنگ و ارشاد هم تنها دو ماه بعد قائم مقام خود را برگزیده است، قائم مقامی که پست‌های مدیریتی‌اش در وزارت علوم و عضویت در شوراهای هیات امنای دانشگاه، هیات ممیزه دانشگاه، شورای نشر و چاپ و هیات منصفه مطبوعات از آشنایی او با سیستم مدیریتی دولت خبر می‌دهد هر چند ردپایی از «شعر و ادب» در این پست‌های مدیریتی دیده نمی‌شود.

اگر وزارت فرهنگ و ارشاد و سیاست‌هایش در چند سال گذشته توانسته بود اعتمادی نزد هنرمندان برای خود دست و پا کند می‌شد امیدوار بود که تشکیل یک معاونت اختصاصی برای شعر و ادب کشور به سر و سامان دادن وضعیت چاپ و نشر وبه قول آقای قائم مقام توجه بیشتر به شعر و ادب بیانجامد. چه بسا که شاعران و ادیبان نسل‌های مختلف با نگاه‌ها و آثار متفاوت می‌توانستند به حمایت‌های دولت از شعر و ادب دل ببندند و در کنار هم فصل تازه‌ای را برای شعر و ادب فارسی رقم زنند، فصلی تازه در ارزش نهادن به مفهوم کلمات، به شعر و به ادبیات. فصلی که ضعف‌های مدیریتی، نگاه‌های سلیقه‌ای و سانسورهای دولتی و خودسانسوری‌های فردی‌اش رنگ باخته باشد.

اخبار «نخستین همایش بین‌المللی شاعران ایران و جهان» را دنبال می‌کردم. همایشی که دولت با بودجه دولتی برگزار می‌کند، 50 شاعر از 40 کشور جهان به ایران دعوت می‌شوند، برای بالا بردن ارزش برگزاری این همایش از کلمه «بین‌المللی» در معرفی آن استفاده می‌شود و رسانه‌های دولتی بیداد می‌کنند تا به شعری که در لغت‌نامه دولتی شعر «ارزشی» نام‌گذاری شده است توجه بیشتری شود.

شاعرانی که به نظر می‌رسد چندان هم چهره‌های جهانی ندارند به ایران می‌آیند تا در بخشی از این سفر با شعر فارسی و شاعران ایرانی هم آشنا شوند، اما نام شاعرانی که آثارشان قرار است نماینده شعر و ادب فارسی باشد فاش نمی‌شود و آنچه مشخص است تنها آن است که هیچ شاعر معاصری که امروز در قید حیات به سر می‌برد و اگر قرار باشد از شعر فارسی بگویی حتما از او یاد می‌کنی در این همایش بزرگ بین‌المللی حضور ندارد و در نهایت برندگان جوایز کتاب سال و جشنواره شعر فجر در الویت شرکت در این همایش قرار می‌گیرند.

برگزاری چنین همایشی با وجود ضعف‌های اجرایی که دارد به خودی خود آنقدر انتقادبرانگیز نیست که ارزش‌گذاری‌های دولتی، خودی و غیرخودی کردن‌ها، ایجاد فاصله میان تفکرهای مختلف و در نهایت عده‌ای را با نگاه‌های سلیقه‌ای از پشت میز ممیزی نادیده گرفتن، برگزاری چنین مراسمی را از اساس توخالی می‌نمایاند.

تشکیل معاونت شعر و ادب در وزارت فرهنگ و ارشادی که بیش از آنکه به «فرهنگ» وفادار باشد بر «ارشاد» اصرار می‌ورزد همانقدر که می‌تواند هنرمندان را به بهبود اوضاع امیدوار کند می‌تواند در بسته جدیدی در وزارت ارشاد باشد که اگر شعر «ارزشی» با تعریف دولتی نگفته باشی باید پشت آن بایستی تا بلکه روزی سلیقه‌ای یا قانونی یا شاید هم معجزه‌ای آن را به رویت بگشاید.

خورخه آلبرچه شاعر، نویسنده و منتقد ادبی از اروگوئه، کیتاکا آنباریا زبان‌شناس دانشگاه نایروبی، یانیس ایوانتیس از یونان و جورج شکور شاعر مسیحی لبنانی و استاد ادبیات عرب در خصوص پیامبر اکرم و امام حسین اشعار خود را برای حاضران قرائت کردند که با استقبال حاضران و تشویق آن‌ها همراه بود.

عرفان نظرآهاری، فاضل نظری، علی معلم دامغانی (رییس فرهنگستان هنر) شاعران ایرانی نیز اشعار خود را برای حاضران خواندند.

این همایش تا اول اردیبهشت‌ماه در شهرهای اصفهان و شیراز ادامه دارد.

ترانه پایانی فیلم «طهران، تهران»‌ داریوش مهرجویی و مهدی کرم‌پور را اندیشه فولادوند شاعر و بازیگر سینما سروده، رضا یزدانی آن را خوانده و آهنگساز آن کارن همایونفر بوده است.

از این ترانه در پایان اپیزود دوم این فیلم استفاده شده که «سیم آخر» نام دارد و مهدی کرم‌پور آن را کارگردانی کرده است.

این اپیزود به یک گروه موسیقی زیرزمینی می‌پردازد که سعی می‌کند با برگزاری یک کنسرت موسیقی قانونی راه درست معرفی خود را پیدا کند، اما ممنوعیت‌ها این اجازه را به آن‌ها نمی‌دهد، تصویری از شرایط نسل جوان در تهران، محدودیت‌ها و اعتراض‌ها ...

درباره این فیلم می‌توانید در مردمک بیشتر بخوانید و به این ترانه هم می‌توانید در ویدیوی زیر گوش دهید:

احمدرضا احمدی نامزد مهم‌ترین جایزه ادبی کودکان و نوجوانان که به یاد هانس کریستین اندرسن نویسنده مشهور دانمارکی برگزار می‌شود شده است.

آقای احمدی به خاطر داستان‌های کوتاهش برای کودکان نامزد این جایزه شده اما او در عین حال یکی از شاعرانی است که نقش بزرگی در پایه‌گذاری جریان «موج نو»‌ در شعر فارسی داشته است.

هوشنگ مرادی کرمانی در جایی از آقای احمدی که متولد کرمان است به عنوان مشهورترین شاعر کرمانی بعد از خواجوی کرمانی یاد کرده و گفته بود اگر خودش شعرهای خودش را بخواند، آدم خوشش می‌آید.

شعری از مجموعه «ما روی زمین هستیم» را با صدای احمدرضا احمدی که در مستند «وقت خوب مصائب» ساخته ناصر صفاریان ثبت شده می‌توانید در این ویدیو بشنوید:

هیلا صدیقی در نشست انجمن فرهنگی و ادبی هگمتانه در بهار سال 87، این شعر را به ایرانیانی که ترک وطن کرده‌اند تقدیم کرد.



او در این شعر که «گل مریم» نام دارد، سروده است:



گل مریم تنت دلتنگ باغه

می‌دونم قصر اونجا بی‌چراغه

میگن آب و هوای قلبا سرده

گل یخ روی خاکش خونه کرده

تموم لحظه‌ها از جنس سنگه

برای اون دلی که تنگ تنگه

گل مریم ببین راهت چه دوره

فضای خونه بی تو سوت و کوره

گذشتی از همه بارت رو بستی

غریبونه یه جای نو نشستی

یه جا که خیلی بارونی نباشه

همیشه ترس ویرونی نباشه

کسی از حسرت بودن نمیره

کسی عشقو از آیینه نگیره

یه جایی که نفس، دزد نفس نیست

جواب هیچ فریادی قفس نیست

کسی فکر فراموشی نباشه

دوای درد بیهوشی نباشه

گل مریم اگه ابرا سیاهه

از اینجا تا بهار چند کوچه راهه؟

بیا باغ از غم دوریت نمیره

ببین باغ بدون گل کویره

گل مریم بیا، ریشه‌ات چی میشه؟

نگو سخته پس اندیشه‌ات چی میشه‌؟

قفس که قد آزادی نمیشه

واسه تن جز وطن وادی نمیشه

بیا دشت گل ها هرزه علف هاش

نباشه گل علف میشینه رو جاش

گل مریم بیا باهم بسازیم

بیا مریم بیا با هم بسازیم

خزون میره به سرما دل نبازیم

گل آزاده گلدونی نمیشه

بیا اندیشه زندونی نمی شه

بیا با من بخون از عشق و ریشه

من این‌جا ریشه در خاکم همیشه

فاطمه شمس همسر محمدرضا جلایی‌پور (سخنگوی پویش حمایت از میرحسین موسوی در انتخابات) که خود بیش از هشت ماه است از همسرش دور مانده شعری برای جمیله و بنفشه دارالشفایی دو خواهری که این روزها در بند هستند سروده است.

فاطمه شمس که امروز نامه سراسر احساس او به همسرش در دوران بازداشت وی در تاریخ نامه‌های سیاسی ایران ماندگار شده است در وبسایت خود با بهمن دارالشفایی برادر این دو خواهر که دور از ایران «درد حبس تک تک اعضای خانواده‌اش را کشیده است» همدردی کرده است.

خانم شمس، خود به زیبایی از درک «حس داشتن عزیزی در حبس» نوشته است که می‌توانید در گاه‌گویه‌های او در «نیم‌دایره» بخوانید.

اما شعری که برای جمیله و بنفشه سروده شد:

از گلویش سوتکی می‌سازد و آرام
می‌نوازد در گذرگاهی چنان تاریک و افسرده
چشم‌بندی دارد آن دُختِ بنفش‌آبی که چشمانش
نُتی می‌سازد از هر تازیانه ... قطعه‌ای از رنج
که هر بندش هزاران پرده‌ی امید
که هر حرفش پر از اندوه آزادی‌ست.

گهی از آستین شب، بنفشه
به دستِ بسته‌اش با بند
بر‌ می‌دارد آن چنگِ خیالی را
نوا را از ستاره، نغمه را از ماه می‌گیرد
و می‌سوزد،
و می‌سازد
و می‌رقصاند آن دل‌مرده مردان و زنان خفته در هر بند را هر شب.

به دل می‌خواند آهسته:

"جمیله"! من دلم تنگ است
تو را در بند دیدن معنیِ ننگ است
تو را با خشک‌بالی، خشک‌سالی آشنایی نیست.
دریغ و درد.. از این بند!

من اما قصر لرزان اوین با پادشاهش را دوست می‌دارم
من اما جای نام او میان قطعه‌ای از اشک و خونِ خلق
درختی سبز می‌کارم.

هوا وقتی نباشد مرگ آسان است
ببین قندیل‌هایش را که از آتش‌-صبوری‌هایِ خشمِ خلق
می‌ذوبند و می‌میرند.

ببین خواهر!
بهار از راه می‌آید
بهار از راه می‌آید
و گل‌‌های بنفشه سر به زانویِ بهارِ سبز
سرودِ فتح می‌خوانند.

خبر - مردمک

وزیر ارشاد، در مراسم اختتامیه چهارمین جشنواره بین‌المللی شعر فجر گفت: بیایید انجمن شعر امین را با توجه به تعلق خاطر ویژه مقام رهبری به انجمن شعر، برپا سازیم و اطمینان داشته باشید که من و تمام مسئولان فرهنگی حمایت از این انجمن را تضمین می‌کنیم.

وزیر ارشاد با انتقاد از شعرهای بدبینانه و سیاه‌نمایی در شعر از معاونت فرهنگی وزارت ارشاد خواست كه نسبت به صدور مجوز شعر بیشتر از گذشته دقت كنند.

مراسم اختتامیه چهارمین جشنواره بین‌المللی شعر فجر با حضور آیت‌الله محمدی گلپایگانی رئیس دفتر مقام رهبری، سیدمحمد حسینی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، محسن پرویز معاون فرهنگی وزیر ارشاد، علی موسوی گرمارودی دبیر جشنواره و مرتضی امیری اسفندقه دبیر علمی جشنواره عصر شنبه در تالار وحدت تهران برگزار شد.

وزیر فرهنگ و ارشاد تاکید کرد: بیایید انجمن شعر امین را با توجه به تعلق خاطر ویژه مقام معظم رهبری به انجمن شعر، برپا سازیم و اطمینان داشته باشید که من و تمام مسئولان فرهنگی حمایت از این انجمن را تضمین می‌کنیم.

وی با اشاره به تأخیر بیست و چند ساله در برگزاری جشنواره شعر فجر در قیاس با جشنواره فیلم گفت که شایسته نیست خون فرهنگ و هنر به گردنمان بیفتد و باید به شعر که متعلق به ایران اسلامی است بیش از هر هنری بها دهیم. مگر ما شاعران شهیر و شهید هم‌چون بلخی نداشته‌ایم پس آن‌چنان که سزاست به مقوله شعر نپرداخته‌ایم.

وی در ادامه به اهمیت و جایگاه شعر در شکل‌گیری اندیشه‌ها پرداخت و افزود: من از معاونت فرهنگی وزارت ارشاد به جد می‌خواهم نسبت به مجوز کتاب‌های شعر و در جهت صحت و دقت مطالب آن‌ها بسیار بیشتر از گذشته مداقه صورت گیرد.

خسرو احتشامی، مفتون امینی، محمدعلی عجمی (شاعر تاجیک)، محمدجواد محبت، علیرضا قزوه، محمدعلی بهمنی، فاضل نظری، جواد محقق و محمد الامین شاعر عراقی از جمله شاعرانی بودند که در مراسم اختتامیه این جشنواره به شعرخوانی پرداختند.